Bước
sang Đại hội IX của Đảng, mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã
hội tiếp tục được Đảng ta đưa ra trên cơ sở tổng kết 15 năm tiến hành
công cuộc đổi mới và đi liền với đó là quá trình thực hiện giải quyết
mối quan hệ trong thực hiện phát triển kinh tế thị trường. Đại hội IX
khẳng định: “Đổi mới sâu rộng cơ chế quản lý kinh tế, phát huy những yếu
tố tích cực của cơ chế thị trường, triệt để xóa bỏ bao cấp trong kinh
doanh, tăng cường vai trò quản lý và điều tiết vĩ mô của Nhà nước, đấu
tranh có hiệu quả chống các hành vi tham nhũng, lãng phí, quan liêu,
sách nhiễu gây phiền hà. Nhà nước tạo môi trường pháp lý thuận lợi, bình
đẳng cho các doanh nghiệp cạnh tranh và hợp tác để phát triển…”(12).
Về
mối quan hệ giữa Nhà nước - thị trường, Đại hội IX đưa ra quan điểm về
tiếp tục tạo lập đồng bộ các yếu tố thị trường; nâng cao hiệu lực quản
lý kinh tế của Nhà nước. Đại hội IX chủ trương: “Thúc đẩy sự hình thành,
phát triển và từng bước hoàn thiện các loại thị trường theo định hướng
xã hội chủ nghĩa, đặc biệt quan tâm các thị trường quan trọng nhưng hiện
chưa có hoặc còn sơ khai như: thị trường lao động, thị trường chứng
khoán, thị trường bất động sản, thị trường khoa học và công nghệ. Phát
triển thị trường hàng hóa và dịch vụ… Mở thêm thị trường nước ngoài”(13).
Về
khía cạnh xã hội, Đại hội IX tiếp tục khẳng định tinh thần phát huy vai
trò của thành tố xã hội hóa trong thực hiện chính sách xã hội. “Các
chính sách xã hội được tiến hành theo tinh thần xã hội hóa, đề cao trách
nhiệm của chính quyền các cấp, huy động các nguồn lực trong nhân dân và
sự tham gia của các đoàn thể nhân dân, các tổ chức xã hội”(14).
Theo đó, tinh thần của việc giải quyết vấn đề xã hội là nhằm hướng vào
lành mạnh hóa xã hội, thực hiện công bằng trong phân phối, tạo động lực
mạnh mẽ phát triển sản xuất, tăng năng suất lao động xã hội, thực hiện
bình đẳng trong quan hệ xã hội, khuyến khích nhân dân làm giàu hợp pháp.
Đại
hội X đánh dấu thực hiện phát triển 5 năm đầu của thế kỷ XXI, trên cơ
sở thành tựu của nhiệm kỳ Đại hội IX, Đại hội X tiếp tục nhấn mạnh quan
điểm về mối quan hệ Nhà nước, thị trường và xã hội. Trong đó, nêu quan
điểm rõ hơn về tiếp thục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa trên cơ sở nội dung quan trọng về nắm vững định
hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị trường; nâng cao vai trò
quản lý của nhà nước; phát triển đồng bộ và quản lý hiệu quả các loại
thị trường. Nắm vững định hướng xã hội chủ nghĩa trong nền kinh tế thị
trường trước hết thể hiện ở việc thực hiện mục tiêu “dân giàu, nước
mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, không ngừng phát triển sức sản
xuất, nâng cao đời sống nhân dân, thực hiện xóa đói, giảm nghèo, phát
huy quyền làm chủ của nhân dân, thực hiện nhiều hình thức sở hữu, nhiều
thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, thực
hiện tiến bộ và công bằng xã hội trong từng chính sách phát triển, bảo
đảm vai trò quản lý, điều tiết của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Về nâng cao vai trò quản lý của nhà nước, Đại hội X nhấn mạnh vai trò
điều tiết, tác động của Nhà nước vào thị trường bằng công cụ chính sách,
xóa bỏ cơ chế chủ quản, tách chức năng quản lý với chức năng kinh
doanh, thực hiện phân định rõ chức năng của cơ quan nhà nước. Về phát
triển đồng bộ các loại thị trường, Đại hội X chủ trương phát triển và
tiếp tục hoàn thiện các loại thị trường hàng hóa dịch vụ, thị trường bất
động sản, thị trường tài chính, thị trường khoa học - công nghệ.
Cụ
thể hóa quan điểm của Đại hội X, Nghị quyết Hội nghị Trung ương 6 khóa X
“Về tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa” (Nghị quyết số 21-NQ/TW), ngày 30-1-2008, nêu quan điểm cụ
thể hơn về mối quan hệ Nhà nước, thị trường và xã hội, trong đó, khẳng
định mục tiêu: “Tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa phù hợp với những nguyên tắc cơ bản của kinh tế
thị trường nhằm thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh, hiệu quả, bền
vững, hội nhập quốc tế thành công, giữ vững định hướng xã hội chủ nghĩa,
thực hiện thắng lợi mục tiêu “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng,
dân chủ, văn minh”, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam xã hội
chủ nghĩa”(15). Trên cơ sở mục tiêu, Nghị quyết nêu rõ:
“Kinh tế thị trường là sản phẩm của văn minh nhân loại được phát triển
tới trình độ cao dưới chủ nghĩa tư bản nhưng tự bản thân kinh tế thị
trường không đồng nghĩa với chủ nghĩa tư bản”(16). Về định
hướng hoàn thiện thể chế, nâng cao vai trò của Nhà nước, của tổ chức dân
cử, tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp, Hội nghị
Trung ương 6 khóa X nêu: “Đổi mới, nâng cao vai trò và hiệu lực quản lý
kinh tế của Nhà nước phù hợp với những yêu cầu của quá trình phát triển
kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, hội nhập kinh tế quốc tế
trong giai đoạn hiện nay. Vận dụng và phát huy mặt tích cực, hạn chế,
ngăn ngừa mặt trái của cơ chế thị trường và tiếp tục tạo ra những tiền
đề, điều kiện để nền kinh tế phát triển theo định hướng xã hội chủ
nghĩa. Đổi mới mạnh mẽ hơn phương thức quản lý của Nhà nước… Chuyển giao
những công việc Nhà nước không nhất thiết phải làm cho các tổ chức xã
hội; tinh giản bộ máy nhà nước, tập trung nguồn lực vào một số lĩnh vực
quan trọng nhất trong phát triển kinh tế - xã hội. Nâng cao vai trò của
các tổ chức dân cử, tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội, nghề
nghiệp và của nhân dân trong phát triển kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa...”(17).
Đại
hội XI của Đảng cụ thể hóa hơn về mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường
và xã hội trong định hướng lớn về phát triển kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện ở Cương lĩnh xây dựng đất nước trong
thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (Bổ sung, phát triển năm 2011). Theo
đó, Cương lĩnh khẳng định: “Phát triển nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa với nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh
tế, hình thức tổ chức kinh doanh và hình thức phân phối. Các thành phần
kinh tế hoạt động theo pháp luật đều là bộ phận hợp thành quan trọng
của nền kinh tế, bình đẳng trước pháp luật, cùng phát triển lâu dài, hợp
tác và cạnh tranh lành mạnh. Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Kinh
tế tập thể không ngừng được củng cố và phát triển. Kinh tế nhà nước
cùng với kinh tế tập thể ngày càng trở thành nền tảng vững chắc của nền
kinh tế quốc dân. Kinh tế tư nhân là một trong những động lực của nền
kinh tế. Kinh tế có vốn đầu tư nước ngoài được khuyến khích phát triển.
Các hình thức sở hữu hỗn hợp và đan kết với nhau hình thành các tổ chức
kinh tế đa dạng, ngày càng phát triển. Các yếu tố thị trường được tạo
lập đồng bộ, các loại thị trường từng bước được xây dựng, phát triển,
vừa tuân theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa bảo đảm định hướng xã
hội chủ nghĩa… Nhà nước quản lý nền kinh tế, định hướng, điều tiết,
thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội bằng pháp luật, chiến lược, quy
hoạch, kế hoạch, chính sách và lực lượng vật chất”(18).
Về
vai trò của thị trường, Đại hội XI nêu rõ: “Trong nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cơ chế thị trường phải được vận dụng
đầy đủ, linh hoạt... Phát huy quyền tự do kinh doanh theo pháp luật của
mọi công dân để làm giàu cho bản thân và đóng góp cho xã hội. Mọi thành
phần kinh tế, các chủ thể tham gia thị trường đều được coi trọng, cùng
phát triển lâu dài, hợp tác, cạnh tranh bình đẳng, lành mạnh và văn
minh, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo. Phát triển kinh tế
thị trường, chủ động, tích cực hội nhập quốc tế…”(19).
Về
thành tố xã hội, Đại hội XI tiếp tục khẳng định thành tố xã hội tham
gia tích cực vào việc thực hiện bảo đảm chính sách xã hội, an sinh xã
hội: “Huy động mọi nguồn lực xã hội cùng với Nhà nước chăm lo tốt hơn
nữa đời sống vật chất và tinh thần của những người và gia đình có công”(20).
Trên
cơ sở tổng kết 30 năm tiến hành công cuộc đổi mới, Đại hội XII của Đảng
nêu quan điểm rõ hơn về mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội
trong phương hướng, mục tiêu phát triển nền kinh tế thị trường định
hướng xã hội chủ nghĩa. Đại hội XII chỉ rõ: “thị trường đóng vai trò chủ
yếu trong huy động và phân bổ có hiệu quả các nguồn lực phát triển, là
động lực chủ yếu để giải phóng sức sản xuất; các nguồn lực nhà nước được
phân bổ theo chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phù hợp với cơ chế thị
trường. Nhà nước đóng vai trò định hướng, xây dựng và hoàn thiện thể chế
kinh tế, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch và lành mạnh;
sử dụng các công cụ, chính sách và các nguồn lực của Nhà nước để định
hướng và điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy sản xuất kinh doanh và bảo vệ
môi trường; thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội trong từng bước, từng
chính sách phát triển. Phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong phát
triển kinh tế - xã hội”(21).
Điểm
phát triển về mặt lý luận của Đảng về mối quan hệ giữa Nhà nước, thị
trường và xã hội thể hiện trong Văn kiện Đại hội XII: Sau ba thập niên
đổi mới, quan hệ giữa Nhà nước, thị trường được đặt trong hệ thống mối
quan hệ phản ánh yêu cầu: “hoàn thiện đồng bộ hệ thống thể chế kinh tế
thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa theo các tiêu chuẩn phổ biến của
nền kinh tế thị trường hiện đại và hội nhập quốc tế; bảo đảm tính đồng
bộ giữa thể chế kinh tế và thể chế chính trị, giữa Nhà nước và thị
trường; bảo đảm sự hài hòa giữa tăng trưởng kinh tế với phát triển văn
hóa, phát triển con người, thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội, bảo đảm
an sinh xã hội, bảo vệ môi trường, phát triển xã hội bền vững; chủ động,
tích cực hội nhập kinh tế quốc tế gắn với xây dựng nền kinh tế độc lập,
tự chủ; bảo đảm tính công khai, minh bạch, tính dự báo được thể hiện
trong xây dựng và thực thi thể chế kinh tế, tạo điều kiện ổn định, thuận
lợi cho phát triển kinh tế - xã hội”(22).
Cụ
thể hơn, Đại hội XII nêu phương hướng: “Nâng cao năng lực hoạch định
đường lối, chủ trương phát triển kinh tế - xã hội của Đảng; tăng cường
lãnh đạo việc thể chế hóa và việc tổ chức thực hiện đường lối, chủ
trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về kinh tế - xã hội;
tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, sơ kết, tổng kết thực hiện
đường lối, chủ trương, nghị quyết của Đảng... Nhà nước thể chế hóa nghị
quyết của Đảng, xây dựng, tổ chức thực hiện pháp luật, chính sách, bảo
đảm các loại thị trường ngày càng hoàn thiện và vận hành thông suốt...
Đổi mới, hoàn thiện cơ chế, chính sách để phát huy vai trò làm chủ của
nhân dân; bảo đảm quyền tự do, dân chủ trong hoạt động kinh tế của người
dân theo quy định của Hiến pháp, pháp luật và sự tham gia hiệu quả của
Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội trong xây dựng và
giám sát việc thực hiện thể chế kinh tế và phát triển kinh tế - xã hội”(23).
So với các kỳ đại hội trước, Đại hội XII đã cụ thể hóa hơn thành tố xã
hội, bao gồm nhân dân, các tổ chức chính trị - xã hội, vai trò giám sát
của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong mối quan hệ giữa Nhà nước, thị
trường và xã hội. Đây cũng là tiền đề lý luận để Đại hội XIII khái quát
rõ hơn, thể hiện rõ hơn quan điểm về mối quan hệ giữa Nhà nước, thị
trường và xã hội.
Đại
hội XIII khẳng định: “Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa, giữa Nhà nước, thị trường và xã hội có quan hệ chặt chẽ”(24).
Trong đó, “Nhà nước xây dựng và hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền tài
sản, quyền kinh doanh, giữ ổn định kinh tế vĩ mô, các cân đối lớn của
nền kinh tế... Nhà nước quản lý nền kinh tế bằng luật pháp, cơ chế,
chính sách, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch, các tiêu chuẩn, định mức và
lực lượng kinh tế nhà nước phù hợp với các yêu cầu và quy luật của nền
kinh tế thị trường. Thị trường đóng vai trò quyết định trong xác định
giá cả hàng hóa, dịch vụ; tạo động lực huy động, phân bổ hiệu quả các
nguồn lực; điều tiết sản xuất và lưu thông; điều tiết hoạt động của
doanh nghiệp, thanh lọc những doanh nghiệp yếu kém. Các tổ chức xã hội
có vai trò tạo sự liên kết, phối hợp các hoạt động, giải quyết những vấn
đề phát sinh giữa các thành viên; đại diện và bảo vệ lợi ích của các
thành viên trong quan hệ với các chủ thể, đối tác khác; cung cấp dịch vụ
hỗ trợ cho các thành viên; phản ánh nguyện vọng, lợi ích của các tầng
lớp nhân dân với Nhà nước và tham gia phản biện luật pháp, cơ chế, chính
sách của Nhà nước, giám sát các cơ quan và đội ngũ cán bộ, công chức
nhà nước trong việc thực hiện pháp luật”(25).
Như
vậy, với gần 40 năm không ngừng bổ sung, phát triển, quan điểm của Đảng
ta về mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội dần rõ hơn, cụ
thể hơn, phản ánh bản chất hơn vai trò, chức năng và cấu trúc của các
thành tố Nhà nước, thị trường, xã hội trong thể chế kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự phát triển này thể hiện sự sáng tạo của
Đảng trong việc vận dụng chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh
vào bối cảnh phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở
nước ta.
Xét
về mặt lý luận, điểm phát triển cơ bản trong quan điểm của Đảng ta về
mối quan hệ giữa Nhà nước, thị trường và xã hội thể hiện ở việc nhận
thức ngày càng rõ chức năng, vị trí, vai trò của mỗi thành tố, từ chỗ
khái quát chung, bước đầu của thời kỳ đổi mới, đến Đại hội XIII vai trò
của Nhà nước, thị trường, xã hội được chỉ rõ và phân tách biện chứng
hơn, chuẩn xác hơn, sát với đặc trưng của thể chế kinh tế thị trường
định hướng xã hội chủ nghĩa. Tuy vậy, bên cạnh đó, một số vấn đề đặt ra
cần được làm sáng tỏ hơn.
Thứ nhất,
với vai trò như đã được Đại hội XIII của Đảng chỉ ra, đây là đặc trưng
không khác so với vai trò kinh tế nhà nước trong các nền kinh tế thị
trường trên thế giới. Vấn đề đặt ra là, làm thế nào để gắn kết được các
chức năng như vậy xét theo véc-tơ kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa để chủ thể kinh doanh cũng như quản lý thực hiện được một cách
thuận lợi trên thực tế. Cách thức gắn kết một cách trực tiếp, thường
xuyên giá trị định hướng xã hội chủ nghĩa vào từng chính sách, kế hoạch,
quy hoạch phát triển để hiện thực hóa chủ trương về vai trò nhà nước
trong thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Đây là vấn
đề rất căn cốt, nếu không có sự luận giải rõ sẽ thì rất khó hiện thực
hóa trong thực tế.
Thứ hai,
mối quan hệ giữa Nhà nước và thị trường cần tiếp tục được nghiên cứu.
Khi khẳng định thị trường đóng vai trò quyết định trong xác định giá cả
hàng hóa, dịch vụ, vậy căn cứ nào và thể chế nào để thị trường thực hiện
được vai trò này trong khi Nhà nước vẫn cần có vai trò quản lý nhà nước
về các yếu tố của thị trường, trong đó có giá cả. Các công cụ kế hoạch
và lực lượng kinh tế của Nhà nước cần được phối hợp sử dụng như thế nào
trong mối quan hệ với vai trò quyết định của thị trường trong xác định
giá cả. Bên cạnh đó, xét về mặt hình thái, thị trường cần được định hình
vào các hệ quy chiếu cụ thể nào để bảo đảm không gán ghép thị trường
với định hướng xã hội chủ nghĩa mà phải là một thực thể thống nhất là
thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa để phân biệt với thị trường phi
định hướng xã hội chủ nghĩa.
Thứ ba,
về thành tố xã hội, đây là khía cạnh có sự chưa nhất quán về mặt nhận
thức, từ các đại hội đầu thời kỳ đổi mới đến Đại hội XII, thành tố xã
hội chưa thật rõ, khi được đặt trong cấu trúc thực hiện chính sách xã
hội, khi lại được đặt trong phát huy quyền làm chủ của người dân trong
hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Đến Đại hội XIII, vai
trò của tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp được phát huy theo
hướng tiếp tục hoàn thiện đồng bộ thể chế kinh tế thị trường định hướng
xã hội chủ nghĩa. Điều này đặt ra yêu cầu về việc tiếp tục nghiên cứu,
luận giải về vai trò của tổ chức xã hội, tổ chức xã hội - nghề nghiệp
trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Để tạo gắn kết
bảo đảm sự tương tác với thị trường, với Nhà nước cần có hệ quy chiếu
và thể chế phù hợp. Trong khi đó, hiện nay thể chế về tổ chức xã hội
chưa thật rõ. Tổ chức xã hội hoạt động đa dạng trong khi thể chế cho sự
vận hành và phát huy vai trò của tổ chức xã hội chưa thật đồng bộ. Tình
hình làm cho khả năng giám sát, phản biện chính sách, giám sát đội ngũ
cán bộ, công chức mang nặng tính hình thức. Đây là vấn đề đặt ra cần
tiếp tục được bổ sung, phát triển rõ hơn về quan điểm sao cho thể hiện
đúng được cấu trúc Nhà nước, thị trường và xã hội trong nền kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam./..