Kỳ thi tốt nghiệp THPT vừa qua, đề thi môn Ngữ văn, tiếng Anh đã gây xôn xao dư luận. Đối với môn ngữ Văn, dù được đánh giá đề mở nhưng vẫn còn nhiều điều phải bàn. Môn tiếng Anh năm ngoái đã được đánh giá khó tới mức người bản xứ ngôn ngữ Anh cũng chật vật, năm nay đề thi này tiếp tục khiến cả chuyên gia tiếng Anh kêu trời.
Ngữ liệu đề thi thiếu tin cậy?
Để làm rõ hơn những băn khoăn mà dư luận quan tâm, phóng viên Tiền Phong đã liên hệ với lãnh đạo Bộ Giáo dục & Đào tạo (GD&ĐT). Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Phạm Ngọc Thưởng ủy quyền cho người trực tiếp phụ trách việc ra đề là Phó cục trưởng Cục Quản lý Chất lượng (Bộ GD&ĐT) Nguyễn Ngọc Hà trả lời.
Nhiều ý kiến cho rằng, ngữ liệu đề thi Ngữ văn, trong đó có việc sử dụng ngữ liệu chưa khẳng định độ tin cậy trong sách (của NXB Thế giới mới xuất bản), quan điểm của ông về vấn đề này như thế nào?
Trước hết, tôi cảm ơn sự quan tâm của báo chí. Đối với Ngữ văn, trước hết phải khẳng định, tôi không phải là chuyên gia của bộ môn này. Tôi chỉ trao đổi trên góc độ người tham gia chỉ đạo, tổ chức và chịu trách nhiệm với quá trình xây dựng đề thi. Những vấn đề xã hội đặt ra đều là câu hỏi chính đáng, thể hiện sự quan tâm với ngành giáo dục nói chung và góp phần nâng cao chất lượng kỳ thi nói riêng. Tuy nhiên, để trả lời đầy đủ thì cần nhìn từ yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Một trong những điểm mới quan trọng trong công tác ra đề thi với môn Ngữ văn theo chương trình này là không sử dụng lại ngữ liệu học sinh đã được học trong sách giáo khoa, ưu tiên những ngữ liệu mới. Đây là điểm khác biệt rất quan trọng so với trước đây. Việc này nhằm tránh tình trạng học theo khuôn mẫu và hướng đến đánh giá đúng năng lực đọc hiểu, cảm thụ, lập luận, phân tích cũng như khả năng vận dụng kiến thức của học sinh.
Nếu tiếp tục sử dụng những tác phẩm quen thuộc trong sách giáo khoa, học sinh chỉ cần học thuộc bài mẫu là có thể làm bài. Khi đó, kỳ thi rất khó đánh giá được năng lực thực chất. Tinh thần của chương trình mới có nội dung đặt học sinh vào những bối cảnh mới để các em vận dụng kiến thức, cách tư duy và kỹ năng đã được hình thành trong quá trình học tập, chứ không phải kiểm tra khả năng ghi nhớ. Đó là mục tiêu xuyên suốt của Chương trình giáo dục phổ thông 2018.
Ngoài yêu cầu chuyên môn, đề thi cũng được xây dựng trong bối cảnh đất nước đang có nhiều chuyển động lớn. Những vấn đề của đời sống xã hội, những chủ trương, chính sách lớn của Đảng và Nhà nước cũng có thể trở thành bối cảnh để học sinh suy nghĩ, bày tỏ quan điểm và thể hiện nhận thức của mình.
Có dư luận, câu 1 đề Ngữ văn có ngữ liệu chưa hẳn đã chính xác, tác giả được cho là có quan điểm nhạy cảm. Công tác thẩm định ngữ liệu khi ra đề được tiến hành như thế nào, thưa ông?
Đúng là bất cứ sự đổi mới nào cũng có thể đối mặt với những rủi ro tiềm ẩn, đặc biệt khi chọn những ngữ liệu không phải của những tác giả lớn đã khẳng định tên tuổi. Tuy nhiên, cũng cần hiểu rõ điều kiện làm việc của Hội đồng ra đề. Trong suốt quá trình ra đề, khu vực làm việc được cách ly tuyệt đối, không có mạng internet, không có bất kỳ hình thức trao đổi thông tin để kiểm chứng nào với bên ngoài. Đây là quy định bắt buộc để bảo đảm tuyệt đối an toàn, bảo mật cho đề thi. Trong điều kiện như vậy, việc kiểm chứng thông tin chỉ được thực hiện hoàn toàn dựa theo những thông tin đã có từ trước trong khu vực ra đề.
Trước hết, hội đồng xem xét tác giả là ai, có vấn đề về tư tưởng chính trị đạo đức hay không, tác phẩm được xuất bản ở đâu, bởi nhà xuất bản nào, có phải là ấn phẩm chính thống hay không. Sau đó, không chỉ đọc đoạn văn dự kiến đưa vào đề mà phải đọc toàn bộ cuốn sách để đánh giá tổng thể nội dung. Mục tiêu là bảo đảm tác phẩm không chứa nội dung nhạy cảm về chính trị, tư tưởng hay các vấn đề xã hội phức tạp. Có thể nói, trong điều kiện làm việc hiện nay, chúng tôi chỉ có thể thực hiện quy trình thẩm định đến mức đó.
Đương nhiên, sau khi đề thi được công bố, với sự phát triển của mạng xã hội, nhiều thông tin mới tiếp tục xuất hiện. Đây là điều mà Hội đồng ra đề phải nghiêm túc tiếp thu để rút kinh nghiệm.
Tuy nhiên, cũng phải nhìn nhận khách quan rằng, nếu vì lo ngại rủi ro mà chỉ lựa chọn những tác phẩm quen thuộc, những văn bản đã được sử dụng nhiều năm hoặc chỉ lấy tác phẩm của các tác giả quá nổi tiếng, sẽ rất khó đạt được mục tiêu đổi mới kiểm tra, đánh giá.
“Ðã giải trình”
Vậy sau những phát hiện gây xôn xao dư luận, phản ứng của Bộ GD&ĐT về vấn đề này như thế nào, thưa ông?
Ngay sau khi xuất hiện những ý kiến đầu tiên, chúng tôi đã rà soát ngay toàn bộ quy trình. Không chỉ bộ phận chuyên môn của Bộ GD&ĐT mà cả các lực lượng phối hợp khác cũng cùng kiểm tra lại toàn bộ hồ sơ liên quan đến ngữ liệu được sử dụng. Qua vụ việc, bản thân chúng tôi cũng thấy cần tiếp tục hoàn thiện quy trình này.
Ngay trong quá trình làm việc trong trại đề, chúng tôi đã đề xuất nghiên cứu xây dựng một hệ thống dữ liệu chuẩn để phục vụ việc lựa chọn ngữ liệu. Hiện, với các môn khoa học tự nhiên như Toán, Vật lý, Hóa học, Sinh học..., nguồn tài liệu chính thống khá phong phú và dễ kiểm chứng. Đối với Ngữ văn và các môn khoa học xã hội, việc xây dựng một cơ sở dữ liệu chuẩn cũng rất cần thiết.
Nếu có được một kho dữ liệu đã được thẩm định trước thì việc lựa chọn ngữ liệu sẽ thuận lợi hơn rất nhiều, đồng thời giảm đáng kể những rủi ro có thể phát sinh. Đây là một trong những hướng mà chúng tôi đang nghiên cứu để đề xuất trong thời gian tới. Tuy nhiên, cũng cần khẳng định rằng, quy trình ra đề hiện nay vẫn phải bảo đảm nguyên tắc tuyệt đối bí mật. Người lựa chọn ngữ liệu không thể gửi văn bản cho các đơn vị bên ngoài để nhờ thẩm định trước, bởi làm như vậy sẽ phá vỡ nguyên tắc bảo mật của kỳ thi. Toàn bộ quy trình đều được thực hiện theo nguyên tắc ngẫu nhiên, khép kín và độc lập. Đó là yêu cầu bắt buộc đối với một kỳ thi quốc gia.
Chúng tôi cũng đã có giải trình với cấp trên những vấn đề liên quan.
Một trong những nội dung gây tranh luận sau kỳ thi là cách sử dụng từ “phát minh” trong ngữ liệu; thực tế đó chỉ là sáng chế hoặc chế tạo?
Chúng tôi đã rà soát rất kỹ sau khi có ý kiến từ dư luận. Trước hết, cần khẳng định Hội đồng ra đề không cố tình nhấn mạnh hay định hướng thí sinh phải hiểu theo một cách duy nhất. Ngay từ đầu, khi xây dựng ngữ liệu, nhóm chuyên môn đã cân nhắc rất nhiều về cách dùng từ. Trong quá trình biên tập, các thành viên cũng đã chỉnh sửa nhiều lần để bảo đảm cách diễn đạt phù hợp nhất.
Sau khi đề Ngữ văn tốt nghiệp THPT 2026 sử dụng ngữ liệu từ “CODE VÀ CÁT - Những quyền lực công nghệ xoay chuyển thế giới” của tác giả Phan Tuấn (bút danh Huskywannafly) do NXB Thế giới liên kết cùng Spiderum xuất bản năm 2026, trên mạng xã hội đã xuất hiện nhiều bài viết chỉ trích và chất vấn độ chính xác của một số nội dung trong sách. Theo ghi nhận của PV, đến thời điểm hiện tại, cuốn sách này đều đang ở trạng thái "hết hàng" hoặc tạm không có sẵn trên tất cả các kênh phân phối trực tuyến. Đạt Nhi
Sau kỳ thi, khi xuất hiện các ý kiến khác nhau, chúng tôi tiếp tục đối chiếu với nhiều nguồn tài liệu và từ điển chuyên ngành. Việc tham khảo không chỉ dựa trên một cuốn từ điển mà còn đối chiếu với nhiều tài liệu khác nhau để xem cách giải thích các thuật ngữ này có thống nhất hay không. Theo quan điểm của chúng tôi, khi một cách hiểu đã được ghi nhận trong các từ điển tiếng Việt có giá trị học thuật thì hoàn toàn có cơ sở để sử dụng trong ngữ liệu. Đương nhiên, ngôn ngữ luôn phát triển. Theo thời gian, cách hiểu của một số thuật ngữ có thể được bổ sung hoặc mở rộng. Vì vậy, chúng tôi luôn sẵn sàng tiếp thu thêm những ý kiến học thuật để tiếp tục hoàn thiện. Điều quan trọng là trong quá trình chấm thi, hội đồng không máy móc áp đặt một cách hiểu duy nhất. Đáp án được xây dựng theo hướng mở, chấp nhận những cách diễn đạt hợp lý, có lập luận và căn cứ.
Lắng nghe phản ánh từ xã hội
Nhiều giáo viên tiếng Anh bản xứ, chuyên gia dịch thuật… kêu đề tiếng Anh quá khó, thậm chí có giáo viên nói không thể làm. Xin ông cho biết quan điểm của mình?
Tôi cũng đã đọc những thông tin đó, nhưng chúng ta cần hiểu rõ mục tiêu của đề thi. Đề thi tiếng Anh trong kỳ thi tốt nghiệp THPT không phải là bài kiểm tra năng lực giao tiếp hay đánh giá đầy đủ bốn kỹ năng nghe, nói, đọc, viết. Đây chủ yếu là bài kiểm tra kỹ năng đọc hiểu và khả năng sử dụng ngôn ngữ trong khuôn khổ chương trình phổ thông. Vì vậy, việc một người bản ngữ hay một chuyên gia có nhận xét như thế nào cũng chỉ là một góc nhìn tham khảo. Điều cần đánh giá là đề thi có phù hợp với mục tiêu của chương trình, có bảo đảm khả năng phân loại thí sinh và có đáp ứng yêu cầu của kỳ thi hay không, điều này được thể hiện rõ trong Chỉ thị số 20 của Thủ tướng Chính phủ ngay trước kỳ thi (trong đó nhấn mạnh đề thi phải có độ phân hóa phù hợp với mục đích kỳ thi): Đó là mục đích vừa để xét tốt nghiệp và vừa để cung cấp dữ liệu tin cậy phục vụ công tác tuyển sinh.
Có ý kiến đề tiếng Anh năm ngoái đã khó, năm nay vẫn khó, xin ông cho biết quan điểm về vấn đề này?
Ðúng là năm ngoái cũng có nhiều ý kiến góp ý về đề tiếng Anh. Năm nay, ban ra đề đã có những điều chỉnh kĩ thuật thích hợp. Tuy nhiên, việc điều chỉnh không có nghĩa hạ thấp hoàn toàn yêu cầu của đề thi. Chúng tôi phải bảo đảm sự cân bằng giữa yêu cầu của chương trình mới và khả năng phân loại thí sinh.
Sau kỳ thi, Bộ sẽ tiếp tục phân tích phổ điểm, đối chiếu với kết quả thử nghiệm, đánh giá của giáo viên, chuyên gia và dư luận xã hội để có căn cứ điều chỉnh nếu cần thiết. Tinh thần của chúng tôi là không bảo thủ.
Ngay sau khi kết thúc môn thi, chúng tôi đã theo dõi rất sát các ý kiến từ giáo viên, chuyên gia, học sinh và báo chí. Tinh thần của Bộ là luôn lắng nghe mọi phản ánh từ xã hội. Không có chuyện cho rằng đề thi đã ban hành thì không cần tiếp thu góp ý.
QV-ST!
