Lợi ích chính đáng (của một
người, một nhóm) là lợi ích phù hợp với lợi ích chung của quốc gia, dân tộc,
góp phần và bổ trợ cho lợi ích chung; không mâu thuẫn, không gây thiệt hại cho
lợi ích chung. Lợi ích chính đáng luôn là mục tiêu và động lực đối với hoạt
động của con người, cần được tôn trọng, bảo vệ và khuyến khích.
Quên điều này,
không quan tâm đến lợi ích chính đáng của con người, ngăn cản các lợi ích chính
đáng ấy, thì sự lãnh đạo và quản lý xã hội không thể thành công, trước sau cũng
nhất định thất bại. Ngược lại, “lợi ích nhóm” (theo nghĩa tiêu cực) thì mâu
thuẫn với lợi ích chung của quốc gia, dân tộc; gây hại cho lợi ích chung, cho
cộng đồng, làm suy yếu và gây tổn thất nghiêm trọng đối với lợi ích chung. “Lợi
ích nhóm” là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến việc hình thành các “nhóm lợi ích”.
Đặc điểm của các “nhóm lợi ích” là có sự kết hợp cùng mục tiêu lợi ích, cùng
hành động, cùng phân chia lợi ích, giữa những người có nhiều tiền với những
người có quyền lực trong nhà nước và trong Đảng cầm quyền. Có tiền chuyển hóa
thành có quyền lực. Có quyền lực chuyển hóa thành có tiền. Người có tiền sẽ có
quyền lực và người có quyền lực sẽ có tiền. Họ cùng nhau hành động để có quyền
lực và có tiền ngày càng nhiều hơn. Đồng tiền cộng với quyền lực tạo thành sức
mạnh khống chế, lũng đoạn tổ chức và xã hội. Nhận thức sự quan trọng của thông
tin, “nhóm lợi ích” còn móc nối, “kết nạp”, kết hợp với một số nhóm truyền
thông không lành mạnh để tác động chi phối dư luận theo hướng có lợi cho “nhóm
lợi ích” và xuyên tạc vu cáo những người, những doanh nghiệp không cùng nhóm để
tranh quyền lực và lợi ích. “Lợi ích nhóm” sẽ kéo theo và song hành với tham
vọng quyền lực cùng với tham vọng tiền bạc.
Ở nước ta, trong
lãnh đạo, người đầu tiên công khai hóa và nêu lên sự cần thiết phải đấu tranh
với “lợi ích nhóm” là Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng. Đồng chí đã phát biểu tại
Hội nghị Trung ương 3 (khóa XI), và sau đồng chí, một vài đồng chí lãnh đạo
khác của Đảng và Nhà nước cũng có nói đến, mặc dù chỉ mới thoáng qua và nhìn
chung, chưa có chỉ đạo gì quyết liệt trong việc ngăn ngừa, phòng chống “lợi ích
nhóm”. Trong giới khoa học của Việt Nam đã có một số nghiên cứu, nhưng chưa
nhiều, và mới ở dạng lý thuyết chung, chưa gắn với thực tế tình hình nước ta.
Các nhà nghiên cứu trên thế giới đã có nhiều tài liệu nghiên cứu vấn đề này,
gắn với quá trình phát triển của một số quốc gia. Nghị quyết Hội nghị Trung
ương 4 khóa XI của Đảng Cộng sản Việt Nam về “Một số vấn đề cấp bách về xây
dựng Đảng hiện nay” đã xác định nhiệm vụ quan trọng phải đấu tranh chống “lợi ích
nhóm”.
Hiện nay, “lợi
ích nhóm” và hoạt động của “nhóm lợi ích” ở nước ta đã và đang diễn ra ở hầu
hết các lĩnh vực quan trọng. Đó là trong quản lý doanh nghiệp nhà nước, quản lý
dự án đầu tư, nhất là đầu tư công; trong quản lý ngân sách, thuế, quản lý ngân
hàng – tín dụng; trong quản lý các nguồn vốn và chương trình đầu tư về xã hội,
trong quản lý tài sản, đất đai, bất động sản, tài nguyên khoáng sản, xuất nhập
khẩu; trong công tác cán bộ, quản lý biên chế; trong quản lý các loại cấp giấy
phép; kể cả trong các vụ án, trong tham mưu về chủ trương, chính sách và trong
điều hành. Đi sâu vào nghiên cứu các vụ tiêu cực, tham nhũng có tổ chức, các vụ
việc mà dư luận có nhiều ý kiến thì sẽ có nhiều thông tin cụ thể về tình hình
“lợi ích nhóm” ở Việt Nam. Tức là tình hình xấu đã lan rộng, khá phổ biến và
khá ngang nhiên, nghiêm trọng đến mức báo động.
“Lợi ích nhóm”
và “nhóm lợi ích” có tác hại gì? Trước nhất là nó làm cho đất nước bị tổn thất
các nguồn lực và giảm hiệu quả đầu tư, bị kìm hãm không thể phát triển nhanh,
thậm chí không thể phát triển bình thường, mất sức sống, nền kinh tế sẽ bị
khiếm khuyết, dị tật, kinh tế “ngầm”, thị trường “ảo”, chụp giật, hoang dã,
khống chế và “thanh toán” lẫn nhau để giành độc quyền, làm hỏng môi trường phát
triển lành mạnh và bình đẳng cho tất cả các doanh nghiệp. Hầu hết các nước bị
“bẫy” thu nhập trung bình kéo dài nhiều thập kỷ, thậm chí kéo dài hàng thế kỷ,
loay hoay mãi, lùng nhùng mãi, không làm sao thoát ra được để trở thành một
quốc gia phát triển, là do “lợi ích nhóm” – nguyên nhân trực tiếp và hàng đầu.
Với sự chi phối của các “nhóm lợi ích”, nguồn lực quốc gia bị phân bổ và sử
dụng không vì lợi ích chung của quốc gia, mà nhằm hướng phục vụ cho “lợi ích
nhóm”; việc bố trí đầu tư, sắp xếp dự án và kể cả ban hành chính sách, điều
hành xử lý công việc cũng vậy.
Nước ta sau mấy
chục năm công nghiệp hóa, đến nay năng suất lao động xã hội vẫn quá thấp, vào
loại thấp nhất khu vực Đông Á, hiệu quả đầu tư rất kém, nợ nần nhiều mà chưa rõ
trả bằng cách nào, khi mà hiệu quả đầu tư (sử dụng nguồn vay ấy) quá kém; thu
nhập rất thấp, sản phẩm công nghiệp xuất khẩu hầu như không có, các chương
trình nội địa hóa không thành công, chủ yếu là làm thuê và cho thuê mặt bằng,
nền kinh tế Việt Nam đang rơi vào “bẫy” thu nhập trung bình thấp. Nhìn lại
nguyên nhân các nước bị “bẫy” thu nhập trung bình và nhìn lại tình hình nền
kinh tế của ta thì đáng lo ngại.
Hậu quả thứ hai
do “nhóm lợi ích” gây ra là nhất định sẽ chệch hướng khỏi mục tiêu xã hội chủ
nghĩa chân chính (và cũng xa lạ với chủ nghĩa tư bản hiện đại), đất nước đi
theo một con đường khác, sang CNTB thân hữu, đó là con đường không có tiền đồ
và nguy hiểm, không có tự do và dân chủ (vì bị nhóm lợi ích độc quyền về kinh
tế và chính trị thâu tóm, lũng đoạn), để lại hậu quả lâu dài mà dân tộc phải
gánh chịu. Chúng ta mong muốn xây dựng một xã hội trên nền tảng của các giá trị
nhân cách thì “nhóm lợi ích” lại thúc đẩy đồng tiền cộng với quyền lực chiếm
địa vị thống trị. Thực chất “nhóm lợi ích” là đồng tiền (tư bản) chi phối quyền
lực, trực tiếp tham gia giành và chiếm giữ quyền lực, làm cho quyền lực không
còn là của nhân dân, cũng có nghĩa là chệch khỏi mục tiêu XHCN (chân chính).
“Lợi ích nhóm” và “nhóm lợi ích” có từ rất sớm, ít nhất là từ buổi đầu của thời
kỳ phong kiến; nhưng sang thời kỳ TBCN thì nó phát triển và diễn biến phức tạp
hơn, kể cả trình độ, quy mô và tính chất. Trong Chủ nghĩa tư bản “hoang dã”,
“mông muội”, các “nhóm lợi ích” hoạt động phổ biến, công khai, tích lũy và tập
trung tư bản bằng mọi thủ đoạn, kể cả bạo lực và giết người.
Nhân đây, trước khi nói đến hậu quả thứ
ba do “nhóm lợi ích” gây ra, xin nói rõ hơn về CNTB thân hữu. Suốt mấy trăm năm
nay, qua quá trình cạnh tranh, qua đấu tranh xã hội, chịu sự tác động của các
quy luật khách quan về kinh tế và xã hội, CNTB buộc phải liên tục điều chỉnh,
nhờ vậy mà tiến bộ dần. Ngày nay CNTB hiện đại đã có những tiến bộ đáng ghi
nhận; họ đã tạo ra nhiều thành tựu và một số nước phát triển cao, tính chất xã
hội hóa cao hơn, đang dần dần từng bước tạo ra các nhân tố mới của xã hội tương
lai (XHCN). Đồng thời với quá trình tiến hóa tự nhiên ấy, trong thực tiễn thế
giới tư bản còn xuất hiện một khuynh hướng khác, một khuynh hướng không lành
mạnh, không bình thường, một khuynh hướng tha hóa, đó là CNTB thân hữu, một
loại hình nguy hại cho sự phát triển của các quốc gia. Nước nào rơi vào “CNTB
thân hữu” thì không ngóc đầu lên được. CNTB thân hữu thực chất là sự bành
trướng, biến dạng, biến tướng, sự thoái hóa cao độ của “nhóm lợi ích” gây ra.
Đây là một loại hình rất lạc hậu, khác xa so với CNTB hiện đại (CNTB hiện đại
cũng có nhiều mặt tiến bộ, mà chúng ta cần nghiên cứu để học tập kinh nghiệm
của họ) và tất nhiên là càng xa lạ với CNXH văn minh.
CNTB thân hữu
còn có các cách gọi khác nhau, là “CNTB lợi ích”, “CNTB bè phái”, “CNTB bè cánh”,
“CNTB lũng đoạn”… CNTB thân hữu không phải là một giai đoạn của CNTB, mà là một
hiện tượng, một khuyết tật, một sự tha hóa của CNTB. Đây là loại hình “phát
triển” mà trong đó các doanh nghiệp dựa vào ưu thế về mối quan hệ với những
người có quyền lực để tạo ra nguồn thu tài chính cho cá nhân và đơn vị mình.
Các doanh nghiệp này tập trung đầu tư vào “quan hệ”, vào “quan chức” để từ đó
mà dùng quyền lực tạo ra lợi nhuận siêu ngạch. Đặc trưng của “CNTB thân hữu” là
có sự cấu kết, xâm nhập lẫn nhau giữa nhóm đặc quyền kinh tế và nhóm đặc quyền
chính trị, người kinh doanh cũng đầu tư vào quyền lực và người có quyền lực
cũng tham gia “kinh doanh”, làm quan chức để làm giàu, họ cùng nhau bóc lột
“mềm” toàn xã hội, bóc lột cả dân tộc, họ thâu tóm các nguồn tài chính, của cải
và thâu tóm quyền lực chính trị, biến bộ máy nhà nước thành công cụ của một
nhóm người (nhân danh nhà nước và đảng cầm quyền) thực hiện độc quyền kinh tế
kết hợp với độc quyền chính trị. Nói họ thực hiện bóc lột “mềm” là vì không có
hình thức tổ chức sản xuất – kinh doanh cụ thể để trực tiếp bóc lột giá trị
thặng dư của lao động, sự bóc lột của họ tinh vi hơn, nhưng tai hại hơn, gây
hậu quả rất nghiêm trọng. Sự bóc lột ấy thực hiện thông qua các dự án, các
chương trình đầu tư; thông qua các cơ chế, chính sách (không phục vụ cho toàn
xã hội mà phục vụ cho một nhóm người) và thông qua cách điều hành, cách quản lý
mập mờ, không minh bạch, gây tiêu cực, tham nhũng… Họ thu lợi thông qua các
công ty “sân sau”, công ty con, công ty cháu, công ty nhánh của gia đình, của
“cánh hữu”. Nó ra đời trong (và gắn với) CNTB “man rợ”, CNTB “dã man”, chứ
không phải CNTB văn minh.
Rất đáng lưu ý
là, “CNTB thân hữu” không chỉ có trong xã hội tư bản mà còn có trong các xã hội
khác, ở các nước mới bắt đầu vận hành nền kinh tế theo mô hình kinh tế thị
trường, khi mà ở đó “lợi ích nhóm”, “nhóm lợi ích”, “lợi ích bè phái”, “tính
thân hữu vì lợi ích” đang nổi lên và hoành hành; khi mà đảng cầm quyền cùng nhà
nước do nó lãnh đạo bị suy thoái về đạo đức, tham nhũng trở nên phổ biến và
pháp luật không được tuân thủ trong sự quản lý đất nước, quản lý xã hội (tức là
trình độ quản trị quốc gia yếu kém). Thực tiễn thế giới cho thấy, CNTB thân hữu
kìm hãm sự phát triển của quốc gia, làm cho đất nước rơi vào “bẫy” thu nhập
trung bình hàng thế kỷ không ra được, làm băng hoại đạo đức xã hội (do lệch
chuẩn giá trị); làm méo mó, biến dạng các chủ trương đường lối; gây nên các
khuyết tật của nền kinh tế và của xã hội, để hậu quả lâu dài. CNTB thân hữu
xuất phát từ các nguyên nhân, nguồn gốc: “Lợi ích nhóm” tiêu cực, các dạng
Maphia, tham nhũng có tổ chức, sự suy thoái đạo đức của cán bộ có chức quyền,
không có cơ chế kiểm soát quyền lực, để quyền lực tha hóa và không có cơ chế
tốt để dân làm chủ, để nhân dân có quyền lực thật sự, trình độ và năng lực quản
trị quốc gia yếu kém, luật pháp còn nhiều kẽ hở và việc chấp hành pháp luật
không nghiêm, bảo kê, bao che và dung túng cho các sai phạm. Ở đâu và khi nào
mà “nhóm lợi ích” không bị ngăn chặn có hiệu lực, hiệu quả, mà để nó phát triển
mạnh, lan tràn, hoành hành, vai trò của nhà nước lành mạnh bị vô hiệu hóa, thì
ở đó, tất yếu sẽ kéo theo, CNTB thân hữu xuất hiện và tồn tại, không thể tránh
được, không thể khác được, dù có muốn hay không.
Lâu nay Đảng ta
đã nhiều lần lưu ý nguy cơ chệch hướng. Nếu chệch hướng thì sẽ chệch đi đâu?
Chắc không thể trở lại chế độ phong kiến, vì trình độ phát triển đã vượt qua.
Cũng không thể chệch sang CNTB phát triển văn minh, vì trình độ phát triển của
nước ta chưa đạt đến, và nếu vậy thì có ý kiến cho rằng cũng không đáng sợ, bởi
chúng ta sẽ gần hơn với CNXH. Khả năng lớn nhất, hiện hữu, và cũng đáng sợ
nhất, nguy hiểm nhất, là chệch hướng sang CNTB thân hữu, con đường nguy hại cho
sự phát triển của quốc gia, dân tộc, đồng thời cũng nguy hại cho chế độ chính trị
xã hội.
Trở lại hậu quả
của “nhóm lợi ích”. Hậu quả thứ ba do “nhóm lợi ích” gây ra là sự suy đồi về
văn hóa, đạo đức xã hội, do hệ giá trị bị đảo lộn (đồng tiền và quyền lực chiếm
vị trí trung tâm và cao nhất, trong khi nhân cách bị đẩy sang bên cạnh và xuống
hàng thứ yếu) và do tha hóa quyền lực (tác nhân mạnh nhất). Việc phân hóa giàu
– nghèo sẽ ngày càng lớn, tạo ra bất bình đẳng và mâu thuẫn xã hội. Hỏng văn
hóa và gây ra mâu thuẫn xã hội thì hậu quả khôn lường, thâm sâu và lan tỏa rộng
trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, ảnh hưởng đến nền tảng xã hội và
sức mạnh nội sinh của dân tộc.
Hậu quả thứ tư
do “nhóm lợi ích” gây ra là làm lẫn lộn thật - giả, đúng - sai, khác nhau giữa
lời nói và việc làm, đường lối đúng không vào được cuộc sống…; làm mất lòng tin
của nhân dân đối với Đảng cầm quyền và đối với nhà nước, tức là làm hỏng nền
tảng chính trị, dẫn đến mất ổn định chính trị, mất sức mạnh của một quốc gia,
và từ đó các thế lực xâm lăng từ bên ngoài có thể lợi dụng thời cơ để xâm lấn,
chèn ép, dẫn đến nguy cơ mất độc lập, thậm chí là mất nước. Hậu quả thứ năm do
“nhóm lợi ích” gây ra là chính sách sử dụng cán bộ méo mó, phát triển nạn chạy
chức chạy quyền, “buôn quan”, “buôn vua”, sắp xếp cán bộ trên cơ sở “quan hệ,
tiền tệ, hậu duệ”, chứ không phải sử dụng người có tài đức, làm hư hỏng đội ngũ
cán bộ; là sự phát triển, sự gia tăng các hoạt động bè phái, mất đoàn kết nội
bộ, phá vỡ các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Đảng cầm quyền, từ đó dẫn
đến Đảng cầm quyền mất vai trò lãnh đạo, tan rã hoặc bị “nhóm lợi ích” thâu tóm
làm thay đổi hoàn toàn về bản chất, không còn là Đảng phục vụ nhân dân, và nhà
nước cũng hư hỏng, biến chất, không còn là nhà nước của dân, mà thành bộ máy
cai trị, tham nhũng và bóc lột nhân dân, từ đó, nòng cốt chính trị đổ vỡ, bất
ổn định chính trị từ bên trong.
Tình hình “nhóm
lợi ích” ở Việt Nam đã đến mức độ nào? đang và sẽ đi về đâu? Như chúng ta đã
biết, trước đây, trong lịch sử nhiều lần các triều đại phong kiến Việt Nam phải
sụp đổ, kể cả có lúc phải chia cắt đất nước là do “nhóm lợi ích” gây nên. Ngày
nay, tuy chưa có các công trình nghiên cứu cấp quốc gia một cách thật đầy đủ và
khoa học về “lợi ích nhóm ở Việt Nam”, tuy nhiên, qua thông tin, qua dư luận xã
hội, qua nghiên cứu của một số chuyên gia và cảm nhận của nhiều người, thì tình
hình “lợi ích nhóm” đã khá nghiêm trọng, tương đối phổ biến, ở cấp nào cũng có,
cấp cao hơn thì bệnh nặng hơn, ở lĩnh vực nào cũng có, kể cả ở những nơi mà xưa
nay trong tiềm thức xã hội thường cho rằng đó là nơi luôn trang nghiêm, trong
sạch. “Lợi ích nhóm” cũng chính là một kiểu tham nhũng nghiêm trọng nhất, tham
nhũng có tổ chức. Mặc dù Đảng và nhà nước ta đã có nhiều cố gắng trong đấu
tranh phòng chống tham nhũng, tiêu cực, nhưng thực tế xã hội vẫn diễn ra một
tình hình rất đáng lo ngại là ở nước ta đang có nguy cơ chuyển biến dần dần
sang “CNTB thân hữu”, do hoạt động của “nhóm lợi ích” gây nên. Thậm chí có ý
kiến cho rằng nước ta đã rơi vào trong CNTB thân hữu rồi(?). Ở các nước, việc
quản lý nhà nước và việc điều hành kinh tế tách biệt rành mạch, và ở họ doanh
nghiệp nhà nước cũng ít hơn ta. Còn ở ta, với đặc điểm cơ quan nhà nước vừa
quản lý về mặt nhà nước, vừa trực tiếp điều hành kinh tế, doanh nghiệp nhà nước
nhiều, lại yếu kém trong quản lý, không ít trường hợp đằng sau cái vỏ doanh
nghiệp nhà nước là tư nhân núp bóng, vì vậy, đề phòng “lợi ích nhóm” ở Việt Nam
còn phức tạp hơn các nước, nếu không đấu tranh ngăn chặn có hiệu quả. Đây là
nguy cơ lớn nhất đang hiện hữu dần, đe dọa sự phát triển lành mạnh của đất nước
và sự tồn vong của chế độ theo định hướng XHCN (lành mạnh). Nguy cơ này bao
trùm, đáng lo hơn bất kỳ sự đe dọa nào, tác động chi phối chính, làm trầm trọng
các nguy cơ khác, tạo điều kiện cho các nguy cơ khác phát triển và gây tác hại.
Đây là điểm lớn nhất, cốt lõi nhất của cuộc đấu tranh về quan điểm lập trường;
là trọng tâm trong chống “tự diễn biến”. Nếu Đảng và Nhà nước ta không ngăn
chặn được hoạt động của “nhóm lợi ích”, để nó tiếp tục phát triển, dẫn đến lũng
đoạn ngày càng lớn hơn thì sự phát triển của đất nước bị nguy khốn và chế độ
chính trị cũng biến chất, cũng thay đổi theo chiều hướng xấu, chắc chắn không
còn là con đường XHCN chân chính nữa, mà sẽ là nơi phát triển CNTB thân hữu,
mong muốn của hàng triệu đảng viên cộng sản và nhân dân đã chiến đấu và hy sinh
xương máu sẽ trở nên xa vời và vô vọng, mong muốn thiết tha của Bác Hồ cũng
không thực hiện được, Đảng chân chính sẽ không còn và Nhà nước sẽ biến chất,
dân tộc sẽ bị bóc lột, bị tước đoạt quyền lực và tài sản của cải, chế độ xã hội
sẽ là một chế độ không có dân chủ và tự do, không có bình đẳng. Lúc này, hơn
lúc nào hết, các cấp ủy và toàn Đảng phải nhận thức rõ nguy cơ và quyết tâm bảo
vệ quyền lợi dân tộc, thành quả cách mạng và bảo vệ chính Đảng ta, không để
Đảng bị “nhóm lợi ích” và CNTB thân hữu thao túng, làm hư hỏng, biến chất, dẫn
đến đổ vỡ.
Chống “lợi ích
nhóm” là công việc hết sức khó khăn, phức tạp, vì không rõ “chiến tuyến”,
thường ở trong trạng thái lẫn lộn trắng đen, trong nó có ta và trong ta có nó,
vừa là ta lại vừa là nó. Ngoài việc cần nhận thức đầy đủ và sâu sắc tình hình
và nguy cơ, cần thảo luận rộng rãi trong Đảng và trên công luận; Đảng và cả hệ
thống chính trị phải kiên quyết đấu tranh chống “lợi ích nhóm”, coi đây là
nhiệm vụ trọng tâm, hết sức hệ trọng và cấp bách; tập thể lãnh đạo từ cấp cao
nhất cần có quyết tâm chính trị và thật sự gương mẫu trong việc đấu tranh chống
“lợi ích nhóm”, sử dụng tất cả các biện pháp có thể; khẩn trương nghiên cứu ban
hành bổ sung, điều chỉnh các cơ chế kiểm soát quyền lực (bằng quyền lực nhà nước,
bằng quyền lực của nhân dân và bằng công luận); cơ chế thực thi dân chủ rộng
rãi, minh bạch thông tin và qui định rõ trách nhiệm giải trình, điều trần; tạo
hành lang pháp lý chặt chẽ cho báo chí vào cuộc, cho nhân dân thực hiện quyền
tham chính; đổi mới căn bản công tác cán bộ, thực hiện tranh cử trước nhân dân
đối với các chức danh bầu cử và thi tuyển công khai đối với các chức vụ quản
lý, đồng thời thực hiện cơ chế giám sát hoạt động, kết quả công việc, thi hành
việc bãi miễn và thay đổi vị trí công tác của cán bộ khi xét thấy không có lợi
cho cuộc đấu tranh chống “lợi ích nhóm”.
