Ngày nay, CNTB đương
đại tuy đã có những bước phát triển mới, có sự điều chỉnh ở mức độ nào đó về
chế độ sở hữu, quản lý và phân phối, về kiến trúc thượng tầng, nhất là về hệ
thống pháp luật và sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản độc quyền,... để
tồn tại và thích nghi với bối cảnh mới. Nhưng học thuyết GTTD của C. Mác vẫn
còn nguyên giá trị, bởi bản chất bóc lột của CNTB vẫn hiện hữu, không hề thay
đổi.
Từ nửa sau thế kỷ XX,
cuộc cách mạng khoa học - công nghệ hiện đại phát triển với tốc độ nhanh, với
trình độ ngày càng cao. Bước tiến phi thường của cuộc cách mạng này dẫn tới
việc xây dựng nhiều ngành công nghệ cao, như công nghệ hạt nhân, công nghệ điện
tử, công nghệ sinh học, công nghệ vật liệu mới và nhiên liệu mới, công nghệ vũ
trụ, công nghệ thông tin,... đặc biệt là thúc đẩy sự phát triển công nghệ thông
tin và sự ra đời của thời đại tin học.
Trong thời đại “hậu
công nghiệp” hay “xã hội thông tin” ngày nay, lý lẽ đưa ra để bác bỏ lý luận
GTTD có vẻ “thuyết phục” hơn. Ở các nước tư bản phát triển, mức sống của đại đa
số công nhân được nâng cao hơn trước rất nhiều, một số công nhân đã có cổ phiếu
trong các xí nghiệp, công ty tư bản, xuất hiện tầng lớp trung lưu đông đảo. Vì
thế, nảy sinh luận điệu không còn có sự “phân biệt tư bản và lao động”, “không
ai bóc lột ai”, CNTB nếu còn bóc lột thì chỉ bóc lột “người máy”. Vì trong các
xí nghiệp hiện đại, tự động hóa, quá trình sản xuất ra sản phẩm không cần hoặc
cần rất ít lao động sống, nhưng giá trị do các xí nghiệp này tạo ra tăng gấp
bội so với các xí nghiệp cổ điển dùng rất nhiều công nhân,...
Những luận điểm “mới
mẻ” ấy quả thật cũng có sự hấp dẫn, nhưng chúng không bác bỏ được sự thật. Chủ
nghĩa tư bản mặc dù có những bước phát triển mới, biến đổi về lượng và chất cục
bộ, nhưng bản chất bóc lột không hề thay đổi.
Ngày nay, CNTB tuy có
những điều chỉnh nhất định về hình thức sở hữu, quản lý và phân phối để thích
nghi ở mức độ nào đó với điều kiện mới, nhưng sự thống trị của CNTB tư nhân vẫn
tồn tại nguyên vẹn, bản chất bóc lột của nó vẫn không hề thay đổi. Nhà nước tư
sản hiện nay tuy có tăng cường can thiệp vào đời sống kinh tế - xã hội, nhưng
về cơ bản nó vẫn là bộ máy thống trị của giai cấp tư sản. Những khái niệm và
luận điểm phản ánh, đề cập những sự kiện, quan hệ kinh tế - xã hội mới nhất bao
giờ cũng hấp dẫn người ta. Nhưng chúng không bác bỏ được thực tế là: không phải
lao động quá khứ như máy móc, thiết bị kỹ thuật làm ra giá trị mới, mà lao động
sống mới làm ra giá trị mới, lao động sống mới tạo ra GTTD trong thời đại kinh
tế công nghiệp trước đây đã như vậy, trong kinh tế tri thức hiện đại cũng vậy.
Tuy nhiên, do trình độ
đạt được của văn minh nhân loại và do cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân, mà
một bộ phận không nhỏ công nhân ở các nước tư bản phát triển có mức sống tương
đối sung túc, nhưng về cơ bản, họ vẫn phải bán sức lao động và vẫn bị nhà tư
bản bóc lột GTTD. Chỉ có điều khác biệt ở chỗ, quy luật GTTD ngày càng phát huy
tác dụng mạnh mẽ trong điều kiện toàn cầu hóa và kinh tế tri thức, song, cơ chế
tác động của quy luật này phức tạp hơn, hình thức bóc lột GTTD tinh vi hơn
nhiều so với trước đây. Trong điều kiện hiện nay, sản xuất GTTD có những đặc
điểm mới:
Một là, do kỹ thuật và
công nghệ hiện đại được áp dụng rộng rãi, nên khối lượng GTTD được tạo ra chủ
yếu nhờ tăng năng suất lao động. Việc tăng năng suất lao động do áp dụng kỹ
thuật và công nghệ hiện đại có đặc điểm là chi phí lao động sống cho một đơn vị
sản phẩm giảm nhanh, vì máy móc hiện đại thay thế được nhiều lao động sống hơn.
Hơn nữa, nhà tư bản thông qua sử dụng ồ ạt các thiết bị tự động hóa, đem khoa học
- kỹ thuật hiện đại ứng dụng với quy mô lớn vào sản xuất, đã nâng cao rất nhiều
lần năng suất lao động. Vì thế, họ thuê ít công nhân hoặc không thuê công nhân
điều khiển máy móc mà vẫn có thể giành được GTTD nhiều hơn. Sự thực đó cũng
không thể phủ định lý luận giá trị lao động và nguyên lý cơ bản của lý luận
GTTD, tức là giá trị và GTTD đều do lao động sống của người lao động sáng tạo
ra, lao động sống là nguồn gốc duy nhất của giá trị và GTTD. Các yếu tố sản
xuất khác (máy móc, thiết bị, kỹ thuật, công nghệ,... kể cả người máy) đều
không tạo ra giá trị và GTTD.
Trong nền kinh tế công
nghiệp trước đây đã như thế thì ngày nay, trong điều kiện kinh tế tri thức cũng
như vậy. Ai cũng biết, khoa học - kỹ thuật và thiết bị tự động hóa, cùng yếu tố
sản xuất khác đều là sản phẩm lao động và có giá trị, đều thuộc về TLSX và điều
kiện vật chất không thể thiếu trong quá trình sản xuất TBCN. C. Mác chưa bao
giờ phủ định “tác dụng quan trọng” của tư liệu lao động trong quá trình sản
xuất. Khi trình bày sự hình thành giá trị và làm tăng thêm giá trị, C. Mác
khẳng định tiền đề của nó là TLSX (nguyên liệu và tư liệu lao động) không thể
thiếu của sản xuất GTTD.
Dù máy móc tự động hóa
đã thay thế lao động trực tiếp và một bộ phận lao động trí óc của con người,
nhưng không thay thế được địa vị lao động của con người, càng không thể thay
đổi địa vị chủ thể của con người trong quá trình sản xuất.
Do đó, bất cứ lao động
nào, dù là lao động giản đơn hay lao động trí tuệ mà không được trả công tương
xứng với giá trị mà lao động đó sáng tạo ra (sau khi trừ các khoản chi phí cần
thiết) trong TBCN đều bị bóc lột GTTD.
Hai là, cơ cấu lao
động xã hội ở các nước tư bản phát triển hiện nay có sự biến đổi lớn. Hàm lượng
chất xám (sự đầu tư trí tuệ của công nhân, trí thức, kỹ thuật lập trình, nhà
khoa học phát minh, sáng chế, nhà quản trị và công nghệ hiện đại), nên lao động
phức tạp, lao động trí tuệ tăng lên và thay thế lao động giản đơn, lao động cơ
bắp, dẫn đến lao động trí tuệ, lao động có trình độ kỹ thuật cao ngày càng có
vai trò quyết định trong việc sản xuất ra GTTD. Thu nhập chủ yếu của nhà tư bản
trong điều kiện kinh tế tri thức cũng không phải công quản lý mà từ phần lao
động thặng dư của người lao động làm thuê, chủ yếu là lao động trí tuệ, nhà tư
bản chiếm lấy. Chính nhờ sử dụng lực lượng lao động này mà tỷ suất và khối
lượng GTTD đã tăng lên rất nhiều.
Sự điều chỉnh của CNTB
độc quyền nhà nước và của CNTB độc quyền nhà nước quốc tế đã làm cho sự bóc lột
GTTD mang tính hai mặt: vừa tăng cường, vừa hạn chế. Tăng cường vì có môi trường
đầu tư thuận lợi: cung cấp TLSX, chỉ dẫn và định hướng quá trình sản xuất GTTD;
điều chỉnh dòng chảy GTTD tư bản hóa,... Hạn chế vì sử dụng các luật lệ, chính
sách để điều chỉnh khi sự bóc lột của các công ty tư bản “quá ngưỡng” có thể
xảy ra nguy cơ xung đột về chính trị và xã hội. Ngày nay, sự điều tiết phân
phối GTTD của các nhà tư bản qua thuế, quỹ phúc lợi xã hội, bảo hiểm xã hội,
trợ cấp thất nghiệp,... cũng tạo nên một số thu nhập nào đó cho người lao động.
Sự xuất hiện chế độ sở
hữu hỗn hợp với sự hiện diện của các công ty cổ phần, trong đó đại bộ phận là
sở hữu tư nhân tư bản với một bộ phận nhỏ cổ phần của người lao động đã làm
giảm đi một phần nào tính gay gắt của mâu thuẫn giữa tính chất xã hội hóa cao
của lực lượng sản xuất xã hội với chế độ sở hữu tư nhân TBCN về TLSX. Trong
lĩnh vực quản lý và phân phối cũng có những điều chỉnh đáng kể. Việc cho người
công nhân được mua cổ phiếu, tham dự hội nghị cổ đông, việc giảm thiểu thời
gian lao động trong tuần,... dường như là chiếc van điều áp, giảm thiểu mâu
thuẫn giữa tư bản và lao động.
Nhưng đó là cách nhìn
phiến diện, không thấy đằng sau, phía trước sự phát triển ấy là gì. Trước hết
phải thấy rằng, CNTB đã có nhiều thế kỷ phát triển, bánh xe vận hành của nó đã
lăn đi trong máu và nước mắt của nhân dân lao động trên trái đất này. Tê-ry
I-gơ-le-tơn - học giả người Anh đã nhận định: “Những nước tư bản hiện đại là
kết quả của một lịch sử nô dịch, diệt chủng, bạo lực và bóc lột một cách ghê
tởm”(1). Lật lại các trang lịch sử của nó là sẽ thấy những gì mà chế độ tư bản
đã đối xử với đồng loại của mình. Vì chế độ thực dân xâm lược mà cuối thế kỷ
XIX, hàng chục triệu người Ấn Độ, các nước châu Phi, Trung Quốc, Bra-xin, Triều
Tiên, Nga, Việt Nam và nhiều nước khác đã chết do đói, hạn hán, dịch bệnh. Và ngay
trong lòng các nước tư bản giàu có hiện nay, ai dám chắc mọi người dân đều có
cuộc sống tốt đẹp? Nếu khẳng định được thì tại sao ngay tại nước Mỹ hùng mạnh,
phát triển, hiện đại, vẫn còn tồn tại các khu nhà ổ chuột của người da đen và
người nhập cư?
Ba là, điểm cần lưu ý,
xem xét quan hệ bóc lột của CNTB ngày nay không chỉ bó hẹp trong quan hệ giữa
nhà tư bản và người lao động làm thuê ở các nước TBCN, mà phải xem xét cả quan
hệ thống trị, bóc lột của các nước phát triển với các nước kém và đang phát triển,
thể hiện ở sự phân hóa hai cực: giàu, nghèo của thế giới. Bởi vì, sự bóc lột
GTTD của CNTB đã mang “tính quốc tế”.
Ngày nay, trong điều
kiện toàn cầu hóa, CNTB độc quyền nhà nước quốc tế, thông qua các hình thức,
như xuất khẩu tư bản, di chuyển lao động từ nước này sang nước khác, việc bành
trướng của các công ty xuyên quốc gia, tình trạng bất bình đẳng trong các quan
hệ thương mại quốc tế, sự xuất hiện cái gọi là chủ nghĩa thực dân kinh tế, sự
áp đặt chính sách giữa Đông và Tây, giữa các nước giàu với các nước nghèo,...
khiến cho việc sản xuất GTTD mang tính quốc tế, được tư bản hóa, được xuất khẩu
để quốc tế hóa tư bản với sự đa dạng của các hình thức sản xuất ra nó.
Bốn là, những sự “điều
chỉnh” để thích ứng của CNTB tuy có tác động tới sự phát triển, song đưa lại hệ
quả xấu là khoét sâu thêm khoảng cách giữa giàu và nghèo, làm cho các nước
nghèo ngày càng nghèo hơn, các nước giàu ngày càng giàu hơn. Tích tụ tư bản và
bóc lột công nhân là hai quá trình thực tế không tách rời nhau. Điều đó được
xác nhận qua sự thành lập các tập đoàn kinh tế khổng lồ trên cơ sở tăng cường
bóc lột bằng những phương thức mới, qua nạn thất nghiệp phổ biến đang trở thành
hiện tượng kinh niên. Mặt khác, điều đó cũng xác nhận cho học thuyết của C. Mác
khi nói rằng đi kèm sự phát triển của CNTB là hiện tượng tăng tư bản bất biến
(dùng để mua TLSX) và giảm tư bản khả biến (dùng để mua lao động). Vì thế “đội
quân hậu bị” trở thành yếu tố thuộc về bản chất của CNTB. Sự phân cực trong vấn
đề tài sản tự nó là biểu hiện của tình trạng bất bình đẳng xã hội ngày càng
tăng ở mỗi nước và trên phạm vi thế giới. Cực tích tụ của cải và cực tích tụ
đói nghèo là hai mặt của một đồng tiền tư bản ở từng nước và trên phạm vi thế
giới. Theo báo cáo của Tổ chức phi chính phủ Oxfam được công bố trong bối cảnh
các lãnh đạo chính trị và kinh tế thế giới tham dự Diễn đàn Kinh tế Thế giới
diễn ra tại Đa-vốt, Thụy Sĩ từ ngày 21-1 đến ngày 25-1-2019, 26 tỷ phú giàu
nhất thế giới đang nắm lượng tài sản tương đương tổng tài sản của 3,8 tỷ người
nghèo nhất thế giới trong năm 2018. Báo cáo trên còn cho biết, ước tính 1%
người giàu nhất thế giới đang nắm giữ 42% tài sản của thế giới; trong khi đó,
99% dân số còn lại chỉ nắm giữ 58% tài sản thế giới(2).
Hiện nay, trong phạm
vi quốc gia, CNTB hiện đại cố gắng xây dựng một hệ thống pháp luật đa dạng, phổ
cập trên các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo điều kiện cho quá trình “điều
chỉnh” của CNTB tư nhân đối với các quá trình kinh tế. Để điều hòa các mâu
thuẫn hiện tại của nó, CNTB tập trung giải quyết các vấn đề kinh tế nhằm thúc
đẩy sự phát triển của lực lượng sản xuất. Động thái này được tiến hành trong sự
kết hợp với việc nâng cao sức cạnh tranh của sản phẩm và hiệu quả sản xuất,
giảm bớt chi phí xã hội, mở rộng môi trường cạnh tranh,... Vì thế, việc nhà
nước tư sản ở các nước công nghiệp phát triển chiếm hữu và phân phối từ 30% -
60% thu nhập quốc dân và sử dụng một phần từ siêu lợi nhuận thu được để trả
công cho người lao động dễ tạo ra trong người lao động một “ảo giác” về tình
trạng không bị bóc lột.
Những phân tích trên
đây chưa thể nói lên tất cả những mâu thuẫn, xung đột ngày càng gay gắt trong
lòng xã hội tư bản hiện nay, nhưng cũng đã phác họa được bức tranh khái quát về
những hình thức biểu hiện mới của vấn đề bóc lột của tư bản đối với lao động
trên toàn thế giới. Nhưng, dù những hình thức bóc lột có biến tướng, tinh vi
đến mức nào chăng nữa thì bản chất bóc lột của tư bản đối với lao động vẫn là
bóc lột GTTD - tức là bóc lột lao động sống của người lao động chứ không thể
bóc lột lao động “chết” của máy móc được. Do vậy, nói một cách khác, học thuyết
GTTD vẫn còn nguyên giá trị, CNTB vẫn giữ nguyên bản chất bóc lột của nó.
Luận điểm của C. Mác
và Ph. Ăng-ghen về chế độ người bóc lột người trong xã hội tư bản vẫn giữ
nguyên giá trị khoa học. Mặc dù đã có sự thay đổi và điều chỉnh, song có thể
khẳng định: bản chất bóc lột của CNTB không thay đổi; khi nào những mâu thuẫn
trong lòng xã hội tư bản còn tồn tại thì khi ấy, học thuyết GTTD vẫn sẽ mãi là
ánh sáng chỉ đường cho sự nghiệp giải phóng giai cấp công nhân và loài người
khỏi mọi hình thức nô dịch, áp bức, bóc lột của CNTB.