Ngày nay, an ninh thông tin đã và đang đi vào mọi
ngõ ngách của đời sống xã hội và dần trở thành một bộ phận quan trọng của an
ninh quốc gia. Nguy cơ gây mất an ninh thông tin là mối đe dọa lớn và ngày càng
gia tăng đối với an ninh quốc gia. Bài viết tập trung phân tích, làm rõ tình
hình an ninh thông tin ở Việt Nam trong điều kiện hiện nay, chỉ rõ những vấn đề
đang đặt ra trong bảo đảm an ninh thông tin và các giải pháp trọng tâm nhằm
nâng cao hiệu quả bảo đảm an ninh thông tin của Việt Nam thời gian tới.
Trải qua 35 năm đổi mới, hệ
thống thông tin của Việt Nam có sự phát triển mạnh mẽ, phục vụ đắc lực sự lãnh
đạo, quản lý, điều hành của Đảng, Nhà nước, đáp ứng nhu cầu thông tin của xã
hội, góp phần đảm bảo quốc phòng, an ninh của đất nước. Lĩnh vực viễn thông,
Internet, tần số vô tuyến điện có sự phát triển mạnh mẽ, đạt được mục tiêu số
hóa hoàn toàn mạng lưới, phát triển nhiều dịch vụ mới, phạm vi phục vụ được mở
rộng, bước đầu hình thành những doanh nghiệp mạnh, có khả năng vươn tầm khu
vực, quốc tế. Hệ thống bưu chính chuyển phát, báo chí, xuất bản phát triển
nhanh cả về số lượng, chất lượng và kỹ thuật nghiệp vụ, có đóng góp quan trọng
cho sự phát triển kinh tế - xã hội; đảm bảo quốc phòng, an ninh, đối ngoại của
đất nước.
Tuy nhiên, tình hình an ninh thông
tin ở Việt Nam đã và đang có những diễn biến phức tạp. Các cơ quan đặc
biệt nước ngoài, các thế lực thù địch, phản động tăng cường hoạt động tình báo,
gián điệp, khủng bố, phá hoại hệ thống thông tin; tán phát thông tin xấu, độc
hại nhằm tác động chính trị nội bộ, can thiệp, hướng lái chính sách, pháp luật
của Việt Nam. Gia tăng hoạt động tấn công mạng nhằm vào hệ thống thông tin
quan trọng quốc gia, hệ thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia. Theo thống kê, trung bình mỗi năm,
qua kiểm tra, kiểm soát các cơ quan chức năng đã phát hiện trên 850.000 tài
liệu chiến tranh tâm lý, phản động, ân xá quốc tế, tài liệu tuyên truyền tà đạo
trái phép; gần 750.000 tài liệu tuyên truyền chống Đảng, Nhà nước được tán phát
vào Việt Nam qua đường bưu chính. Từ 2010 đến 2019 đã có 53.744 lượt cổng
thông tin, trang tin điện tử có tên miền .vn bị tấn công, trong đó có 2.393
lượt cổng thông tin, trang tin điện tử của các cơ quan Đảng, Nhà nước
“.gov.vn”, xuất hiện nhiều cuộc tấn công mang màu sắc chính trị, gây ra những
hậu quả nghiêm trọng [1].
Tội phạm và vi phạm pháp luật
trong lĩnh vực thông tin diễn biến phức tạp, gia tăng về số vụ, thủ đoạn tinh
vi, gây thiệt hại nghiêm trọng về nhiều mặt. Các hành vi phá hoại cơ sở hạ tầng
thông tin; gây mất an toàn, hoạt động bình thường, vững mạnh của mạng máy tính,
mạng viễn thông, phương tiện điện tử của các cơ quan, tổ chức, cá nhân và hệ
thống thông tin vô tuyến điện,… đã và đang gây ra những thiệt hại lớn về kinh
tế, xâm hại trực tiếp đến quyền, lợi ích hợp pháp của các cơ quan, tổ chức và
cá nhân. Theo kết quả đánh giá an ninh mạng do Tập đoàn công nghệ Bkav thực
hiện, trong năm 2019, chỉ tính riêng thiệt hại do virus máy tính gây ra đối với
người dùng Việt Nam đã lên tới 20.892 tỷ đồng (tương đương 902 triệu USD), hơn
1,8 triệu máy tính bị mất dữ liệu do sự lan tràn của các loại mã độc mã hóa dữ
liệu tống tiền (ransomware), trong đó có nhiều máy chủ chứa dữ liệu của các cơ
quan, gây đình trệ hoạt động của nhiều cơ quan, doanh nghiệp [2].
Hệ thống thông tin của Việt Nam
còn tồn tại nhiều điểm yếu, lỗ hổng bảo mật dễ bị khai thác, tấn công, xâm
nhập; tình trạng lộ, mất bí mật nhà nước qua hệ thống thông tin gia tăng
đột biến; hiện tượng khai thác, sử dụng trái phép cơ sở dữ liệu, tài nguyên
thông tin quốc gia, dữ liệu cá nhân người dùng diễn biến phức tạp; xuất hiện
nhiều dịch vụ mới, hiện đại gây khó khăn cho công tác quản lý, kiểm soát của
các cơ quan chức năng. Từ 2001 đến 2019, các cơ quan chức năng đã phát hiện hơn
1.100 vụ lộ, mất bí mật nhà nước, trong đó lộ, mất bí mật nhà nước qua hệ thống
thông tin chiếm tỷ lệ lớn với trên 80% số vụ [1]. Tháng 3/2018,
Facebook cũng đã để lộ dữ liệu cá nhân để một nhà phát triển bán lại
cho Công ty Cambridge Analityca, dẫn tới 87 triệu dữ liệu thông tin người dùng
bị lộ, trong đó có 427.466 tài khoản của người dùng Việt Nam [3].
|
|
|
Bộ
trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Nguyễn Mạnh Hùng phát biểu tại
Vietnam
Security Summit 2019. Ảnh: ĐT
|
Thực tế nêu trên đã làm xuất
hiện nhiều nguy cơ đe dọa đến an ninh thông tin của Việt Nam ở cả bên trong và
bên ngoài. Ở trong nước, trước hết là nguy cơ tụt hậu về công nghệ, lệ thuộc
vào công nghệ của nước ngoài, nhất là hệ thống mạng lõi; phần mềm hệ thống,
dịch vụ thông tin của nước ngoài (nhất là dịch vụ mạng xã hội) dẫn tới mất
chủ quyền nội dung số, tài nguyên thông tin về các công ty công nghệ nước ngoài
ngày càng nghiêm trọng hơn; các đối tượng cơ hội, chống đối chính trị trong
nước, triệt để sử dụng mạng xã hội tán phát thông tin giả, thông tin xấu, độc
nhằm gây rối nội bộ, kích động biểu tình, bạo loạn.
Ở bên ngoài, các thế lực thù
địch triệt để sử dụng hệ thống thông tin để tác động, can thiệp nội bộ, hướng
lái chính sách, thao túng dư luận, thúc đẩy “cách mạng màu” ở Việt Nam; xâm
phạm độc lập, chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, tiến hành chiến
tranh thông tin đối với Việt Nam. Các tổ chức phản động lưu vong, khủng
bố tăng cường hoạt động tấn công, phá hoại hệ thống thông tin quan trọng
về an ninh quốc gia; sử dụng không gian mạng để tán phát thông tin xấu, độc
hại, kích động biểu tình, bạo loạn; hình thành các hội, nhóm, các tổ chức chính
trị đối lập,… Các tổ chức tin tặc, tổ chức tội phạm thực hiện các cuộc tấn
công mạng tự phát, đơn lẻ hoặc có chủ đích nhằm vào hệ thống thông tin trọng
yếu quốc gia, làm tê liệt, gây gián đoạn hoạt động lãnh đạo, chỉ đạo, điều
hành, quản lý kinh tế-xã hội của các cơ quan Đảng, Nhà nước.
Trong bối cảnh đó, các cơ quan,
ban, ngành ở Trung ương và địa phương đã chú trọng nghiên cứu, xây dựng, áp
dụng đồng bộ các giải pháp tăng cường đảm bảo an ninh thông tin. Bên cạnh những
kết quả đã đạt được, công tác đảm bảo an ninh thông tin ở Việt Nam hiện nay
đứng trước nhiều khó khăn, thách thức. Tiềm lực bảo đảm an ninh thông tin, cả
về con người, tài chính và cơ sở hạ tầng kỹ thuật, công nghệ chưa đáp ứng yêu
cầu đảm bảo an ninh thông tin trong tình hình mới; hiệu lực, hiệu quả quản lý
nhà nước về an ninh thông tin chưa cao; năng lực phát hiện, xử lý các hoạt động
xâm hại an ninh thông tin, sự cố gây mất an ninh thông tin của các cơ quan, đơn
vị còn nhiều hạn chế; hiệu quả ứng dụng khoa học kỹ thuật trong đảm bảo an ninh
thông tin chưa đáp ứng được yêu cầu, đòi hỏi của tình hình mới,…
Hiện nay, đất nước ta đang đứng
trước những nguy cơ, thách thức lớn từ cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ 4 với
sự phát triển, ứng dụng mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, rô-bốt, công nghệ sinh
học, sẽ hình thành nên nhiều lĩnh vực mới như: “Internet công nghiệp”,
“Nhà máy thông minh”, “Thành phố thông minh”, “Xã hội siêu thông minh”,
“Chính phủ điện tử”… hoạt động trên môi trường không gian mạng, tạo sự đột phá
về phát triển kinh tế, chính trị - xã hội. Xu hướng Internet kết nối vạn
vật (IoT), gồm Internet kết nối với năng lượng, dịch vụ, truyền thông đa phương
tiện, con người, vạn vật sẽ thay đổi phương thức hoạt động của cả một nền kinh
tế, thói quen, tâm lý, văn hóa xã hội. Sự phát triển kinh tế xã hội cũng như đảm
bảo an ninh quốc gia ở Việt Nam những năm tới chủ yếu dựa trên nền tảng kỹ
thuật số. Với xu thế phát triển của nền kinh tế chia sẻ, chuyển đổi số,… công
nghiệp công nghệ thông tin sẽ trở thành ngành kinh tế chủ đạo, quyết định sự
phát triển nhanh, bền vững của quốc gia.
Do đó, để nâng cao hiệu quả bảo
đảm an ninh thông tin thời gian tới, cần quan tâm thực hiện đồng bộ các giải
pháp sau:
Một
là, nâng cao nhận thức về an ninh thông tin và bảo đảm an ninh thông tin. Cần nhận thức rõ, an ninh thông
tin là độc lập, chủ quyền, lợi ích quốc gia trên không gian thông tin, sự an
toàn, phát triển ổn định, vững mạnh của lĩnh vực thông tin, hệ thống thông tin
quốc gia. An ninh thông tin là nội dung trọng tâm của an ninh quốc gia trong
điều kiện mới, có mối quan hệ chặt chẽ với các vấn đề an ninh truyền thống khác
như an ninh chính trị nội bộ, an ninh quân sự, an ninh văn hóa tư tưởng, an
ninh kinh tế, an ninh xã hội. Nguy cơ gây mất an ninh thông tin là mối đe dọa
lớn và ngày càng gia tăng đối với an ninh quốc gia, an ninh quốc tế. Chính vì
vậy, đảm bảo an ninh thông tin là nhiệm vụ trọng yếu, thường xuyên của
toàn Đảng, toàn dân, của cả hệ thống chính trị trong đó lực lượng Công an nhân
dân là nòng cốt. Để đảm bảo an ninh thông tin cần coi trọng và sử dụng đồng bộ
các biện pháp chính trị, pháp luật, khoa học kỹ thuật, tuyên truyền - giáo dục,
tổ chức – hành chính, kinh tế, ngoại giao và nghiệp vụ chuyên môn.
Thời gian tới, các cơ quan chức
năng cần tăng cường giáo dục, bồi dưỡng, nâng cao ý thức của cán bộ, đảng
viên và quần chúng nhân dân; chú trọng tuyên truyền, phổ biến cho học sinh,
sinh viên về các nguy cơ, các yếu tố gây mất an ninh, đe dọa gây mất an ninh
thông tin. Từ đó, nâng cao ý thức trong sử dụng các dịch vụ thông tin, nhất là
dịch vụ do nước ngoài cung cấp; nâng cao bản lĩnh chính trị, khả năng nhận
biết, tiếp nhận thông tin, khả năng tự vệ, “miễn dịch” trước những thông tin
giả, thông tin xấu, độc hại. Có kế hoạch đưa nội dung về nhận diện các nguy cơ,
yếu tố gây mất an ninh thông tin và trách nhiệm đảm bảo an ninh thông tin vào
hệ thống giáo dục quốc dân, qua đó giáo dục ý thức, trách nhiệm, nâng cao nhận
thức cho toàn dân về vấn đề này.
Hai
là, nghiên cứu xác lập chủ quyền quốc gia trên không gian mạng, bảo đảm giữ
vững độc lập, tự chủ, chủ quyền và lợi ích quốc gia trên không gian thông tin
quốc tế; bảo vệ và khai thác có hiệu quả tài nguyên thông tin quốc gia.
Việt Nam cần tiếp thu có chọn
lọc kinh nghiệm quốc tế, tập trung nghiên cứu, xác lập không gian mạng
quốc gia (với cơ sở hạ tầng, dịch vụ, khung pháp lý) nhằm sớm khẳng định chủ
quốc gia trên không gian mạng. Xác định các yếu tố cấu thành và đẩy mạnh giải
pháp nhằm thực thi có hiệu quả chủ quyền quốc gia trên không gian thông tin:
(1) Phát triển công nghệ phần cứng nhằm bảo đảm tự chủ về phương tiện, thiết
bị, nhất là hệ thống mạng lõi, máy tính, điện thoại, cơ sở hạ tầng thông tin;
(2) Phát triển công nghệ phần mềm nhằm tạo lập hệ sinh thái phần mềm riêng, bao
gồm: hệ điều hành, công cụ tìm kiếm, mạng xã hội và các ứng dụng dịch vụ trên
Internet; (3) Phát triển công nghệ bảo mật riêng và hệ thống kiểm tra, giám sát
an ninh nhằm chủ động phát hiện và ngăn chặn, chặn lọc các thông tin giả, thông
tin xấu, độc hại; (4) Xây dựng hệ cơ sở dữ liệu quốc gia tích hợp, liên thông,
an toàn (Big Data) tạo thuận lợi cho quá trình chuyển đổi số và phát triển kinh
tế số; (5) Xây dựng hệ thống tuyên truyền, định hướng thông tin hiện đại, an
toàn và có trách nhiệm; hệ thống tấn công, phòng thủ riêng, đặc biệt là hệ
thống thông tin trọng yếu của Đảng, Nhà nước và trên lĩnh vực an ninh, quốc
phòng; (6) Xây dựng, hoàn thiện thể chế, chính sách, pháp luật và thị trường
dịch vụ phát triển.
Trước hết, cần có cơ chế đặc
thù để tập trung nguồn lực xây dựng cho bằng được mạng xã hội, công cụ tìm
kiếm, hệ điều hành tiện ích riêng của Việt Nam tương thích với quốc tế, có chỗ
đứng vững chắc trên thị trường và trong xã hội. Điều này một mặt vừa khẳng
định vị thế quốc gia, đảm bảo độc lập, tự chủ, chủ quyền
quốc gia trên không gian mạng, từng bước hạn chế sự lệ thuộc vào công
nghệ của nước ngoài, nâng cao khả năng bảo mật và khả năng tự chủ trong đảm bảo
an ninh thông tin, đảm bảo lợi ích kinh tế quốc gia, tạo thuận lợi
cho việc bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc, chủ động trong
việc tiếp nhận thông tin và tạo thuận lợi trong thông tin, tuyên truyền
của Đảng, Nhà nước, ngăn chặn có hiệu quả các thông tin xấu, độc hại, gia
tăng khả năng đảm bảo bí mật thông tin cá nhân người dùng. Đồng thời cần
có kế hoạch hợp lý khai thác và bảo vệ tài nguyên thông tin quốc gia phục vụ
phát triển kinh tế, xã hội, đảm bảo quốc phòng an ninh.
Ba
là, tăng cường sự lãnh đạo, chỉ đạo của Đảng, sự quản lý tập trung thống nhất
của Nhà nước, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về an ninh thông
tin. Tập
trung xây dựng, hoàn thiện chính sách, pháp luật về bảo đảm an ninh thông tin,
tạo môi trường pháp lý để bảo đảm sự an toàn, tin cậy cho nền kinh tế số, cho
việc chia sẻ dữ liệu số, cho quản lý hoạt động của các doanh nghiệp cung cấp
dịch vụ thông tin qua biên giới vào Việt Nam. Tiếp tục nghiên cứu xây dựng
luật về chống thông tin giả, thông tin xấu, độc hại; luật bảo vệ thông tin cá
nhân. Có cơ chế công khai giám sát, chặn lọc thông tin xuyên tạc, sai sự
thật trên không gian mạng; quy định cụ thể và thực hiện nghiêm túc quy định bắt
buộc sử dụng thông tin thật khi đăng ký tài khoản trên mạng. Xây
dựng bộ quy tắc ứng xử trên không gian mạng; quy định về bảo vệ, kiểm tra, sử
dụng tài nguyên thông tin quốc gia, dữ liệu cá nhân người dùng.
Bốn
là, bảo đảm tuyệt đối an toàn các hệ thống thông tin quan trọng quốc gia, hệ
thống thông tin quan trọng về an ninh quốc gia, nâng cao năng lực phòng thủ,
phục hồi sau các cuộc tấn công vào hệ thống thông tin, đấu tranh có hiệu quả
với các hoạt động xâm phạm an ninh thông tin của các thế lực thù địch và các
loại tội phạm.
Chính phủ cần tăng cường đầu tư
cơ sở hạ tầng hiện đại, băng thông đủ rộng để vượt qua các cuộc tấn công gây
nghẽn mạng, có hệ thống máy lưu trữ dự phòng để chuyển hướng dữ liệu trước các
cuộc tấn công và phục hồi sau tấn công mạng. Thường xuyên rà soát, phát
hiện, khắc phục lỗ hổng bảo mật trên toàn hệ thống, bổ sung thiết bị, phần mềm
chuyên dụng có khả năng kiểm tra, kiểm soát an ninh, an toàn thông tin trên môi
trường mạng viễn thông, internet, tần số vô tuyến điện,… Xây dựng, triển
khai thực hiện các giải pháp kỹ thuật chuyên biệt nhằm kiểm tra, phát
hiện các nguy cơ gây mất an ninh thông tin. Tổ chức diễn tập hàng năm về
phòng, chống tấn công mạng cấp quốc gia với sự tham gia của cơ quan chính phủ,
các tập đoàn kinh tế trọng yếu, các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ viễn thông,
Internet và các cơ quan, tổ chức có liên quan, đảm bảo xử lý kịp thời các
nguy cơ gây mất an ninh, đe dọa gây mất an ninh thông tin ở Việt Nam.
Chú trọng dự báo, triển khai
các giải pháp đấu tranh vô hiệu hóa hoạt động xâm hại an ninh thông tin
của các đối tượng, nhất là hoạt động tấn công làm tê liệt hệ thống thông
tin trọng yếu quốc gia; ý đồ sử dụng trí tuệ nhân tạo (Al), dữ liệu lớn (big
Data) để thao túng, kích động dư luận xã hội, tạo điều kiện thúc đẩy “cách mạng
màu” ở Việt Nam; và âm mưu, ý đồ của các thế lực thù địch, bá quyền quân sự hóa
không gian thông tin, phát động chiến tranh thông tin đối với Việt Nam.
Năm
là, tập trung nguồn lực để xây dựng, từng bước phát triển nền công nghiệp
công nghệ thông tin, đặc biệt là công nghiệp an ninh thông tin (an ninh mạng)
của Việt Nam.
Với nguồn lực của Việt Nam hiện
nay, cần tập trung phát triển công nghiệp an ninh thông tin theo hướng lưỡng
dụng, kết hợp cả trong lĩnh vực dân sự với bảo đảm an ninh, quốc phòng; đối tác
công tư. Nhà nước cần có cơ chế đặc biệt, triển khai ngay các giải pháp đi tắt,
đón đầu để từng bước làm chủ và xuất khẩu công nghệ thông tin. Khuyến khích
nghiên cứu, phát triển, sử dụng các phần mềm, dịch vụ thông tin riêng của Việt
Nam, đáp ứng yêu cầu bảo mật thông tin, sự an toàn của bí mật nhà nước, giám
sát an ninh mạng. Xây dựng doanh nghiệp công nghệ thông tin, cung cấp dịch vụ
viễn thông, Internet trong nước lớn mạnh, làm chủ thị trường, hình thành lực
lượng doanh nghiệp cung cấp dịch vụ, có năng lực tự sản xuất các trang thiết bị
an ninh thông tin.
Chính phủ cần ban hành cơ chế
khuyến khích, hỗ trợ và huy động các tổ chức, cá nhân khởi nghiệp về công nghệ
an ninh mạng, các doanh nghiệp công nghệ thông tin, cung cấp dịch vụ viễn
thông, internet trong nước làm chủ thị trường; hình thành các doanh nghiệp có
năng lực tự sản xuất, cung cấp dịch vụ, các trang thiết bị, giải pháp gắn với
bảo vệ an ninh mạng, tăng tỷ lệ nội địa hóa các sản phẩm công nghệ thông tin.
Thành lập các quỹ đầu tư cho nghiên cứu, phát triển các giải pháp đảm bảo an
ninh thông tin.
Trong thời đại cách mạng công
nghiệp 4.0, an ninh thông tin ngày càng trở thành một nội dung quan trọng của
an ninh quốc gia. Nghiên cứu về an ninh thông tin, bảo đảm an ninh thông tin vì
vậy luôn là một yêu cầu bức thiết hiện nay. Các phân tích về tình hình an ninh
thông tin, vấn đề đặt ra và những giải pháp bảo đảm an ninh thông tin trong bài
viết chỉ là những kết quả nghiên cứu ban đầu, xin mạnh dạn nêu lên để cùng trao
đổi./.
