Là đảng cách mạng, ngay từ khi được thành lập, Đảng Cộng sản Việt Nam đã tuân thủ những nguyên tắc của Đảng kiểu mới do V.I.Lênin đề ra. Nguyên tắc tập trung dân chủ được đặt lên hàng đầu và đã sáng tỏ trong nhận thức trên những vấn đề căn bản. Đảng thống nhất nhận thức lấy Chủ nghĩa Mác-Lênin làm học thuyết lý luận, khoa học và là nền tảng tư tưởng, kim chỉ nam cho hành động của Đảng. “Đảng có vững cách mệnh mới thành công, cũng như người cầm lái có vững thuyền mới chạy. Đảng muốn vững thì phải có chủ nghĩa làm cốt, trong đảng ai cũng phải hiểu, ai cũng phải theo chủ nghĩa ấy”. Cùng với tuân theo học thuyết lý luận, mọi tổ chức đảng và đảng viên phải theo lý tưởng cách mạng, ra sức đấu tranh theo Cương lĩnh, đường lối của Đảng, tuyệt đối trung thành với lý tưởng, mục tiêu cách mạng Đảng đã đề ra, bảo đảm sự lãnh đạo tập trung của Đảng và đề cao trách nhiệm của tổ chức đảng và đảng viên. Phải thực hiện nghiêm chỉnh kỷ luật và các quy định của Điều lệ Đảng và đảng viên phải sinh hoạt trong một tổ chức đảng là chi bộ.
Từ thực tiễn lãnh
đạo của Đảng và yêu cầu xây dựng Đảng, Đại hội III của Đảng (tháng 9-1960) đã
xác định: “Tập trung dân chủ là nguyên tắc tổ chức căn bản của Đảng. Nội dung
của nó là tập trung trên cơ sở dân chủ và dân chủ dưới sự lãnh đạo tập trung.
Mục đích của nó một mặt là phát huy và nâng cao tính tích cực cách mạng, tính
sáng tạo của đông đảo đảng viên và các tổ chức của Đảng, mặt khác là bảo đảm sự
thống nhất ý chí và hành động và gìn giữ kỷ luật của Đảng. Đảng phải luôn luôn
nắm vững lãnh đạo tập thể là nguyên tắc lãnh đạo cao nhất của Đảng, đồng thời
kết hợp với phân công phụ trách. Đảng chống mọi hiện tượng phân tán, cục bộ,
địa phương chủ nghĩa, tự do vô kỷ luật cũng như chống mọi hiện tượng tập trung
quan liêu, sự vụ, gia trưởng, độc đoán, coi thường tập thể, coi thường cấp
dưới”. Đó là bản chất cách mạng, khoa học và tính đúng đắn của nguyên tắc tập
trung dân chủ và được thực hiện nhất quán trong quá trình lãnh đạo, cầm quyền
của Đảng Cộng sản Việt Nam.
Từ sau Cách mạng
Tháng Mười Nga năm 1917, các đảng cộng sản cầm quyền ở nhiều nước xã hội chủ
nghĩa trong đó có Việt Nam và chủ nghĩa xã hội đã đạt được nhiều thành tựu to
lớn. Tuy vậy, mô hình chủ nghĩa xã hội đã bộc lộ những hạn chế, khuyết điểm
chậm được sửa chữa. Điều đó dẫn tới khủng hoảng và sụp đổ của chế độ xã hội chủ
nghĩa ở các nước Đông Âu và Liên Xô (1989-1991). Nguyên nhân khách quan là chủ
nghĩa đế quốc thực hiện chiến lược “diễn biến hòa bình” nhằm xóa bỏ chủ nghĩa
xã hội. Nguyên nhân chủ quan là các đảng cộng sản cầm quyền đã rời bỏ nền tảng
tư tưởng, lý luận và Chủ nghĩa Mác-Lênin, đã hạ vũ khí trên mặt trận tư tưởng
trước sự tiến công hiểm độc của kẻ thù. Các đảng cộng sản đã không kiên định và
thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ, để cho những quan điểm sai trái về đa
nguyên chính trị, đa đảng đối lập, công khai hóa, dân chủ hóa lộng hành dẫn tới
sự rối loạn trong Đảng và xã hội, Đảng không kiểm soát được tình hình và mất
vai trò lãnh đạo, cầm quyền.
Ở Việt Nam, lợi
dụng tình hình xấu đi của các nước xã hội chủ nghĩa, các thế lực thù địch ở
trong nước và lưu vong ra sức phá hoại hòng đưa đất nước rời bỏ con đường xã
hội chủ nghĩa, xóa bỏ sự lãnh đạo của Đảng. Với bản lĩnh chính trị vững vàng,
ngay từ năm 1989, Đảng Cộng sản Việt Nam đã đề ra những nguyên tắc chỉ đạo công
cuộc đổi mới, khẳng định: Đi lên chủ nghĩa xã hội là con đường tất yếu, đúng
đắn mà Đảng và Bác Hồ đã lựa chọn; Chủ nghĩa Mác-Lênin là nền tảng tư tưởng chỉ
đạo toàn bộ sự nghiệp cách mạng của Đảng và nhân dân Việt Nam; tăng cường vai
trò lãnh đạo của Đảng và hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước xã hội chủ
nghĩa... Về nguyên tắc tập trung dân chủ, Đảng nhấn mạnh: “Mở rộng dân chủ các
lĩnh vực của đời sống xã hội, phát huy quyền làm chủ của nhân dân vừa là mục
tiêu, vừa là động lực của sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Đó là dân chủ xã
hội chủ nghĩa, không phải dân chủ tư sản. Dân chủ phải đi đôi với tập trung,
với kỷ luật, pháp luật, với ý thức trách nhiệm công dân. Dân chủ phải có lãnh
đạo, lãnh đạo để phát huy dân chủ đúng hướng; mặt khác lãnh đạo bằng phương
pháp dân chủ trên cơ sở phát huy dân chủ. Dân chủ với nhân dân nhưng phải
nghiêm trị những kẻ phá hoại thành quả cách mạng, an ninh trật tự và an toàn xã
hội”.
Trung thành, vận
dụng, phát triển sáng tạo Chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên định
và thực hiện tốt nguyên tắc tập trung dân chủ, Đảng đã lãnh đạo thành công sự
nghiệp đổi mới với những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, đưa đất nước
vững bước đi lên chủ nghĩa xã hội. Đại hội XIII của Đảng (tháng 1-2021) trong
tổng kết công tác xây dựng Đảng đã nêu rõ kinh nghiệm hàng đầu là: “Nâng cao
bản lĩnh chính trị; kiên định, vận dụng và phát triển sáng tạo Chủ nghĩa
Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, thực hiện nghiêm các nguyên tắc của Đảng; kịp
thời tổng kết thực tiễn, phát triển lý luận để đổi mới sáng tạo, chống bảo thủ,
trì trệ, đấu tranh kiên quyết với những biểu hiện cơ hội chính trị”.
Thực hiện nghiêm
các nguyên tắc, đặc biệt là nguyên tắc tập trung dân chủ, Đảng và Nhà nước đã
xử lý thành công các nội dung cơ bản, đó là:
Thứ nhất, thực
hiện tốt mối quan hệ giữa lãnh đạo tập trung của Đảng, Nhà nước với thực hành
dân chủ rộng rãi trong Đảng, hệ thống chính trị và toàn xã hội. Sự lãnh đạo tập
trung trước hết phải thống nhất về nền tảng tư tưởng, học thuyết lý luận là Chủ
nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh. Lãnh đạo bằng đường lối đổi mới, cương
lĩnh, chính sách, pháp luật không ngừng được bổ sung, phát triển, bảo đảm tính
đúng đắn, hiện thực và hiệu quả. Phát huy dân chủ trong Đảng, hệ thống chính
trị và toàn xã hội dựa trên nâng cao trình độ trí tuệ và nâng cao dân trí. Đại
hội XIII của Đảng nhấn mạnh phương châm: “Dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm
tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Kiên quyết chống tập trung quan liêu, lộng
quyền, lạm quyền, tha hóa quyền lực, phải có cơ chế kiểm soát quyền lực. Khắc
phục biểu hiện dân chủ hình thức, dân chủ cực đoan và lợi dụng dân chủ để gây
mất ổn định chính trị, xã hội.
Thứ hai, xử lý
tốt mối quan hệ giữa mở rộng dân chủ với tăng cường, siết chặt kỷ luật, kỷ
cương. Dân chủ thực chất là mọi cán bộ, đảng viên, công chức, viên chức đề cao
trách nhiệm, trí tuệ, quyền hạn, góp phần xây dựng đường lối, chính sách, pháp
luật và tự giác thực hiện. Kỷ luật, kỷ cương của Đảng đòi hỏi cá nhân phục tùng
tập thể, tổ chức, thiểu số phục tùng đa số, cấp dưới phục tùng cấp trên, toàn
Đảng phục tùng Trung ương. Phải giữ nghiêm kỷ luật từ trên xuống dưới. Lãnh đạo
công cuộc đổi mới, Đảng đã xử lý đúng đắn những mối quan hệ lớn. Đại hội XIII
của Đảng đã bổ sung “mối quan hệ giữa thực hành dân chủ và tăng cường pháp chế,
bảo đảm kỷ cương xã hội”.
Thứ ba, nguyên
tắc tập trung dân chủ luôn luôn được thực hiện trong mối quan hệ thống nhất,
đồng bộ với các nguyên tắc khác về xây dựng Đảng và hệ thống chính trị. Đó là
các nguyên tắc tự phê bình và phê bình; đoàn kết thống nhất trong Đảng; gắn bó
mật thiết với nhân dân, hiểu dân, tin dân và vì dân; thực hiện chủ nghĩa quốc
tế trong sáng. Sự thống nhất của các nguyên tắc đó bảo đảm không ngừng nâng cao
bản chất cách mạng và sức chiến đấu của Đảng. Đại hội XIII của Đảng nêu rõ một
số hạn chế trong việc thực hiện các nguyên tắc của Đảng “Nguyên tắc tập trung
dân chủ ở một số cấp ủy, tổ chức đảng thực hiện chưa nghiêm, thậm chí có nơi
còn vi phạm nghiêm trọng. Nguyên tắc tự phê bình và phê bình thực hiện hiệu quả
thấp, tình trạng nể nang, né tránh, ngại va chạm còn diễn ra ở nhiều nơi”.
Nguyên tắc tập thể lãnh đạo, cá nhân phụ trách cần được quy định cụ thể, đề cao
trách nhiệm của người đứng đầu và trách nhiệm nêu gương.
Các thế lực thù
địch đang ra sức phá hoại nền tảng tư tưởng của Đảng, đòi bỏ nguyên tắc tập
trung dân chủ với luận điệu ở Việt Nam chỉ có một đảng lãnh đạo, không có dân
chủ và Đảng độc đoán, chuyên quyền. Đó là sự xuyên tạc, nhắm mắt trước sự thật,
nhằm xóa bỏ sự lãnh đạo, cầm quyền của Đảng. Để làm thất bại âm mưu, thủ đoạn
của các thế lực thù địch, Đảng phải không ngừng hoàn thiện và thực hiện tốt
hơn, có hiệu quả hơn nguyên tắc tập trung dân chủ, tiếp tục xử lý đúng đắn quan
hệ giữa lãnh đạo tập trung và phát huy dân chủ, bảo đảm nguyên tắc đó không chỉ
cần thiết của Đảng cầm quyền mà còn trở thành nguyên tắc quản lý của một xã hội
văn minh, hiện đại.
Thực tiễn luôn
luôn là tiêu chuẩn của chân lý. Tập trung dân chủ là nguyên tắc mang tính khoa
học và hiện thực trong xây dựng Đảng và có vai trò rất quan trọng nâng cao năng
lực lãnh đạo, cầm quyền của Đảng, hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước, bảo
đảm phát huy dân chủ thực chất và giữ vững kỷ luật, kỷ cương. Nguyên tắc đó vì
thế có giá trị bền vững trong lãnh đạo công cuộc đổi mới, xây dựng, phát triển
đất nước theo con đường xã hội chủ nghĩa.