Nghiên cứu nhằm đổi mới nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng luôn là công việc cần thiết trong xây dựng Đảng. Trong bài, tác giả đã đề cập một số nội dung của Đề tài độc lập cấp quốc gia với chủ đề trên do TS. Trần Cẩm Tú, Bí thư Trung ương Đảng, Chủ nhiệm Ủy ban Kiểm tra Trung ương làm Chủ nhiệm đề tài.
1. Quan niệm về đổi mới nội dung lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng
Nội dung lãnh đạo của Đảng rất rộng, bao quát tất cả các lĩnh vực chính trị, tư tưởng, kinh tế - xã hội - văn hoá, đối nội, đối ngoại, an ninh - quốc phòng... Có thể khái quát các nội dung lãnh đạo của Đảng trên các mặt sau: một là, nội dung lãnh đạo về chính trị; hai là, nội dung lãnh đạo về tư tưởng; ba là, nội dung lãnh đạo về tổ chức và thực hiện. Nội dung lãnh đạo của Đảng thể hiện ở chiến lược, sách lược - Cương lĩnh chính trị, chủ trương, đường lối, nghị quyết, chỉ thị… do Đảng đề ra và lãnh đạo, tổ chức thực hiện trong từng giai đoạn cách mạng được cụ thể hoá trong các văn bản (nghị quyết, chỉ thị, kết luận...) của Đảng. Nội dung lãnh đạo của Đảng đối với mỗi tổ chức trong hệ thống chính trị có khác nhau phụ thuộc vào chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn, vai trò của tổ chức đó.
Nghị quyết Trung ương 3 (khoá X) ngày 21-8-2006 về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí đã thẳng thắn thừa nhận: Cuộc đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí còn nhiều hạn chế, khuyết điểm, hiệu quả thấp. Tham nhũng, lãng phí vẫn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều ngành, nhiều cấp, nhiều lĩnh vực với phạm vi rộng, tính chất phức tạp, gây hậu quả xấu về nhiều mặt, làm giảm sút lòng tin của nhân dân, là một trong những nguy cơ đe doạ sự tồn vong của Đảng và chế độ ta. Nguyên nhân là do cơ chế, chính sách, pháp luật chưa hoàn thiện, thiếu đồng bộ, còn nhiều sơ hở, nhưng chậm được sửa đổi, bổ sung. Tổ chức và hoạt động của hệ thống chính trị nói chung, của bộ máy nhà nước nói riêng, còn nhiều khuyết điểm, chất lượng và hiệu quả chưa cao. Chưa thực sự dựa vào dân và chưa phát huy được sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị. Một bộ phận không nhỏ đảng viên, cán bộ, công chức suy thoái về tư tưởng chính trị, phẩm chất đạo đức, lối sống. Không ít cán bộ lãnh đạo chủ chốt các cấp, các ngành, kể cả cán bộ lãnh đạo cao cấp, còn thiếu gương mẫu trong việc giữ gìn phẩm chất đạo đức; chưa đi đầu trong cuộc đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí và thực hành tiết kiệm. Phòng, chống tham nhũng, lãng phí là nhiệm vụ quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc của Đảng, Nhà nước và nhân dân ta. Cần phải đẩy mạnh toàn diện và kiên quyết cuộc đấu tranh này. Đồng thời, đề ra mục tiêu, quan điểm, chủ trương, giải pháp về phòng, chống tham nhũng, lãng phí, trong đó có chủ trương, giải pháp về công tác kiểm tra, giám sát là nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác kiểm tra, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử hành vi tham nhũng, tăng cường giám sát của nhân dân và các cơ quan dân cử.
Sau 6 năm thực hiện Nghị quyết Trung 3, Hội nghị Trung ương 5 (khoá XI) ban hành Kết luận số 21-KL/TW ngày 25-5-2012, trong đó đánh giá những nội dung đã làm được, những hạn chế, yếu kém, tiếp tục khẳng định những mục tiêu, quan điểm, chủ trương và giải pháp cần phải tăng cường thực hiện.Tổng kết 10 năm thực hiện Nghị quyết Trung ương 3 (khoá X) và hơn 4 năm thực hiện Kết luận 21-KL/TW, Bộ Chính trị (khoá XII) ban hành Kết luận số 10-KL/TW, ngày 26-12-2016 về việc tiếp tục thực hiện Nghị quyết Trung ương 3 (khoá X), trong đó nhấn mạnh phải kiểm soát có hiệu quả tài sản, thu nhập của người có chức vụ, quyền hạn; thực hiện nghiêm các quy định về công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong hoạt động công vụ. Quy định rõ chế tài xử lý đối với người kê khai tài sản không trung thực. Xây dựng đề án tăng cường giám sát, kiểm soát quyền lực; thiết lập cơ chế giám sát, kiểm soát quyền lực thật sự có hiệu lực, hiệu quả để ngăn ngừa tham nhũng, lãng phí. Nội dung lãnh đạo của Đảng đối với công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí nói chung, nhất là đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng nói riêng còn thể hiện rõ trong nhiều văn bản của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng. Gần đây, Quy định số 01-QĐ/TW ngày 10-5-2018 của Bộ Chính trị (khoá XII) về trách nhiệm và thẩm quyền của uỷ ban kiểm tra trong công tác phòng, chống tham nhũng đã quy định rõ trách nhiệm, thẩm quyền của uỷ ban kiểm tra từ cấp huyện và tương đương trở lên, trong đó quy định rõ nội dung về trách nhiệm, thẩm quyền của uỷ ban kiểm tra trong phòng ngừa và phát hiện tham nhũng; kiểm tra khi có dấu hiệu vi phạm, giải quyết tố cáo và xử lý hành vi tham nhũng.
Nội dung các văn bản trên đã thể hiện sự đổi mới nội dung lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng.
2. Quan niệm về đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng
Mỗi bước trưởng thành của Đảng, của hệ thống chính trị đòi hỏi phải có sự cải tiến, đổi mới phương thức lãnh đạo. Phương thức lãnh đạo của Đảng vừa tuỳ thuộc, vừa phản ánh sự trưởng thành của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Lý luận và thực tiễn cho thấy, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng được thể hiện qua 5 phương thức lãnh đạo của Đảng. Một là, Đảng lãnh đạo bằng các chủ trương, nghị quyết, quy định, quy chế, kết luận về công tác kiểm tra, giám sát nói chung, kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng nói riêng. Hai là, lãnh đạo thông qua tổ chức đảng và đảng viên thể hiện qua việc kiện toàn uỷ ban kiểm tra các cấp và củng cố, kiện toàn cơ quan uỷ ban kiểm tra (lãnh đạo bằng công tác tổ chức - những nhiệm kỳ vừa qua, uỷ ban kiểm tra các cấp được tăng cường, củng cố, quy định số lượng thành viên uỷ ban, quy chế làm việc của uỷ ban kiểm tra...). Ba là, lãnh đạo bằng công tác kiểm tra, giám sát thể hiện ở công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng vừa qua, nhất là từ đầu Đại hội XII đến nay được đổi mới, tăng cường cả về nguyên tắc, nội dung, nhiệm vụ, quyền hạn và phương pháp, quy trình. Bốn là, lãnh đạo bằng công tác tuyên truyền, thuyết phục, vận động về công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng. Năm là, lãnh đạo bằng hành động gương mẫu của đảng viên trong công tác kiểm tra, giám sát việc phòng, chống tham nhũng...
3. Sự cần thiết phải đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát phòng, chống tham nhũng
Xuất phát từ lý luận
Để thực hiện có chất lượng, hiệu lực, hiệu quả mục tiêu, nội dung đã đề ra, Đại hội XII của Đảng đã yêu cầu phải đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng: Nâng cao hiệu quả thực hiện và tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương thức lãnh đạo của Đảng đối với hệ thống chính trị, đặc biệt với Nhà nước. Đảng lãnh đạo Nhà nước bằng các chủ trương, chính sách lớn, lãnh đạo thể chế hoá các quan điểm, đường lối, chủ trương của Đảng thành chính sách, pháp luật; lãnh đạo xây dựng đội ngũ cán bộ, công chức đủ phẩm chất và năng lực, lãnh đạo tổ chức thực hiện có hiệu quả các chủ trương, chính sách và hệ thống pháp luật; chú trọng lãnh đạo đổi mới, nâng cao chất lượng lập pháp, cải cách hành chính và cải cách tư pháp. Đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng đối với mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội, tôn trọng nguyên tắc hiệp thương dân chủ trong tổ chức và hoạt động của mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Phát huy mạnh mẽ vai trò, hiệu lực của Nhà nước và các tổ chức chính trị - xã hội, xây dựng hệ thống chính trị hoạt động năng động, có hiệu lực và hiệu quả.
Tiếp tục cụ thể hoá phương thức lãnh đạo của Đảng được xác định tại Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên CNXH (bổ sung, phát triển năm 2011) ở tất cả các cấp bằng những quy chế, quy định, quy trình cụ thể. Về đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí, Đảng ta yêu cầu: “Tiếp tục kiện toàn tổ chức bộ máy các cơ quan có chức năng đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí. Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát, thanh tra, kiểm toán, điều tra, truy tố, xét xử, thi hành án để nâng cao hiệu lực, hiệu quả công tác phòng, chống tham nhũng, lãng phí. Xây dựng cơ chế phòng ngừa, ngăn chặn quan hệ “lợi ích nhóm”; chống đặc quyền, đặc lợi, khắc phục “tư duy nhiệm kỳ”; đẩy mạnh cải cách hành chính, cải cách tư pháp. Phát huy vai trò của các cơ quan dân cử, mặt trận Tổ quốc, các đoàn thể, nhân dân, các phương tiện thông tin đại chúng trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, lãng phí. Xây dựng và thực hiện tốt cơ chế khuyến khích và bảo vệ tổ chức, cá nhân phát hiện, tố cáo tham nhũng, lãng phí.
Công tác kiểm tra, giám sát là bộ phận cấu thành quan trọng trong phương thức lãnh đạo của Đảng. Đảng ta đã nhận thức rõ: Công tác kiểm tra, giám sát có vị trí cực kỳ quan trọng trong toàn bộ hoạt động lãnh đạo của Đảng. Kiểm tra, giám sát và giữ gìn kỷ luật là nhiệm vụ của toàn Đảng. Không kiểm tra, giám sát coi như không lãnh đạo. Ngay từ ngày thành lập, Đảng ta đã rất quan tâm, coi trọng công tác kiểm tra, giám sát và việc giữ gìn kỷ luật đảng. Trong các văn kiện, Điều lệ Đảng, các kỳ Đại hội toàn quốc của Đảng… đều đề cập và nhấn mạnh đến công tác kiểm tra, giám sát và kỷ luật đảng. Đảng ta luôn yêu cầu, phải tăng cường công tác kiểm tra và giám sát của Đảng đối với cán bộ, đảng viên, tổ chức đảng và cơ quan nhà nước, đồng thời chỉ rõ: Hiệu lực tổ chức, chỉ đạo thực hiện đòi hỏi phải hết sức coi trọng và tăng cường công tác giám sát và kiểm tra việc thực hiện. Đặc biệt, trong tình hình hiện nay, việc đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng là tất yếu và rất quan trọng.
Xuất phát từ thực tiễn
Đại hội X của Đảng chỉ rõ: Việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng còn chậm và lúng túng. Chậm nghiên cứu và ban hành những quy định cụ thể về phương thức Đảng lãnh đạo Nhà nước, chưa thực sự coi trọng đổi mới phong cách, lề lối làm việc, thực hiện nói đi đôi với làm; tình trạng nói nhiều làm ít, né tránh, đùn đẩy trách nhiệm còn diễn ra ở nhiều nơi. Do đó, việc đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng là rất cần thiết và quan trọng.
Trong hơn 30 năm đổi mới, công tác kiểm tra, giám sát đã góp phần quan trọng vào việc bảo vệ đường lối, quan điểm, các nguyên tắc của Đảng; thúc đẩy thực hiện các nhiệm vụ chính trị; xây dựng đội ngũ cán bộ, đảng viên; nâng cao năng lực lãnh đạo và sức chiến đấu của tổ chức đảng; góp phần tăng cường, giữ gìn sự đoàn kết, thống nhất và nâng cao, hoàn thiện nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng… Tuy nhiên, bên cạnh những đóng góp tích cực, chất lượng, hiệu quả công tác kiểm tra, giám sát và xử lý tổ chức đảng, đảng viên vi phạm chưa cao, chưa đủ sức góp phần ngăn chặn, đẩy lùi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực trong nội bộ Đảng. Nhiều khuyết điểm, sai lầm của tổ chức đảng, đảng viên chậm được phát hiện, kiểm tra, xử lý hoặc xử lý kéo dài, nên kỷ cương, kỷ luật ở một số nơi chưa nghiêm; chưa phát huy đầy đủ vai trò, trách nhiệm của các tổ chức trong hệ thống chính trị và của nhân dân trong công tác kiểm tra, giám sát. Chính vì vậy, nhiều vụ việc xảy ra mới đi kiểm tra, làm rõ sai phạm hoặc chủ yếu do nhân dân phát giác, tố cáo và công luận phản ánh dẫn đến một số tổ chức đảng và đảng viên suy thoái về tư tưởng chính trị, chủ nghĩa cá nhân phát triển, thoái hoá về phẩm chất, đạo đức, lối sống.
Một trong những nguyên nhân quan trọng dẫn đến tình hình trên là nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng chậm được đổi mới. Cơ chế kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực trong phòng, chống tham nhũng còn bất cập; chưa có cơ chế hữu hiệu ngăn chặn sự tác động vào quá trình phát hiện, điều tra, xử lý tham nhũng. Thực thi pháp luật về phòng, chống tham nhũng còn chưa nghiêm... Những người có chức vụ, quyền hạn có thể lợi dụng để tham nhũng hầu hết là đảng viên, chịu sự kiểm tra, giám sát của Đảng và giám sát của Nhân dân. Song, chúng ta vẫn chưa đạt được mục tiêu ngăn chặn, từng bước đẩy lùi tham nhũng. Tham nhũng với biểu hiện ngày càng tinh vi. phức tạp, xảy ra trên diện rộng, cản trở sự phát triển kinh tế - xã hội, gây bức xúc trong nhân dân, đang là vấn đề thách thức nghiêm trọng đối với vai trò lãnh đạo của Đảng và sự quản lý của Nhà nước. Điều này chứng tỏ nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng còn bất cập, hạn chế, phải tiếp tục đổi mới. Cần nhận thức rõ đổi mới nội dung, phương thức kiểm tra, giám sát nói chung, trong công tác phòng, chống tham nhũng nói riêng là một bộ phận cấu thành quan trọng trong đổi mới nội dung, phương thức lãnh đạo của Đảng.
Trong lãnh đạo công tác kiểm tra, giám sát, các cấp uỷ cần quan tâm và coi trọng việc nghiên cứu lý luận và tổng kết phương thức lãnh đạo đối với công tác kiểm tra, giám sát nói chung, trong đổi mới công tác kiểm tra, giám sát phòng, chống tham nhũng nói riêng để góp phần nâng cao năng lực lãnh đạo, sức chiến đấu của Đảng, xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh về chính trị, tư tưởng, tổ chức và đạo đức. Tiếp tục tổ chức tốt việc quán triệt, nâng cao nhận thức và trách nhiệm của toàn Đảng về vị trí, vai trò, tầm quan trọng, hiệu quả của công tác kiểm tra, giám sát trong xây dựng Đảng và trong sự nghiệp CNH, HĐH đất nước nói chung và trong phòng, chống tham nhũng nói riêng. Đổi mới phương thức lãnh đạo của các cấp uỷ đảng từ khâu xây dựng, ban hành đến việc lãnh đạo tổ chức thực hiện các nghị quyết, chỉ thị, quy định về công tác kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng và thực hiện tốt dân chủ trong nội bộ Đảng. Đổi mới và hoàn thiện phong cách kiểm tra, giám sát, tập trung vào xây dựng phong cách người đứng đầu và phong cách kiểm tra, giám sát theo phong cách Hồ Chí Minh. Phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị trong công tác kiểm tra, giám sát của Đảng, đặc biệt là giám sát của nhân dân đối với tổ chức đảng, đảng viên; kết hợp chặt chẽ giám sát trong Đảng với giám sát của Nhà nước và giám sát của nhân dân; coi trọng việc xây dựng hệ thống phản biện xã hội đối với hoạt động lãnh đạo và kiểm tra, giám sát trong phòng, chống tham nhũng. 
