Những
năm gần đây, mạng xã hội (MXH) đã có bước phát triển mạnh mẽ, tác động lớn đến
đời sống xã hội ở hầu hết các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. MXH
đã trở thành một thuật ngữ phổ biến với những tính năng đa dạng cho phép người
dùng kết nối, chia sẻ, tiếp nhận thông tin một cách nhanh chóng, hiệu quả.
Không thể phủ nhận vai trò tích cực của MXH, song cũng phải nhận thấy, các thế
lực thù địch và bọn tội phạm đã và đang biến nó thành công cụ đắc lực cho các
hoạt động phá hoại tư tưởng, “diễn biến hòa bình” và các hoạt động phạm tội
khác.
Nhìn
từ góc độ quản lý nhà nước, MXH là hệ thống thông tin cung cấp cho cộng đồng
người sử dụng mạng các dịch vụ lưu trữ, cung cấp, sử dụng, tìm kiếm, chia sẻ và
trao đổi thông tin với nhau, bao gồm dịch vụ tạo trang thông tin điện tử cá
nhân, diễn đàn, trò chuyện trực tuyến, chia sẻ âm thanh, hình ảnh và các hình
thức dịch vụ tương tự khác.
Nhìn
từ góc độ văn hóa- xã hội, MXH là tập hợp các mối quan hệ giữa các cá nhân,
nhóm cá nhân, tổ chức trên môi trường internet. Chính vì thế, MXH có thể coi là
một loại hình cộng đồng song mang tính chất ảo, trong đó bao gồm nhiều cộng
đồng trực tuyến khác nhau nhằm thỏa mãn các nhu cầu về vật chất và tinh thần
của con người. Một số cộng đồng như Facebook, Youtube, Zalo… thu hút một số
lượng lớn người tham gia, ngày càng đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã
hội.
Tại
Việt Nam, các MXH bắt đầu du nhập từ những năm 2000 dưới hình thức các trang
nhật ký điện tử (blog). Đến nay, có khoảng 270 MXH được cấp giấy phép hoạt động
với khoảng 35 triệu người dùng, chiếm 37% dân số. Trung bình mỗi ngày người
Việt Nam vào MXH hơn 2 giờ. Đối tượng sử dụng mạng internet thường xuyên nhất
là nhóm lứa tuổi từ 15-40 tuổi. Nhóm đối tượng này chủ yếu là học sinh, sinh
viên và người lao động. Nhìn chung, họ là những người trẻ, có điều kiện tiếp
cận với máy tính và mạng internet, nhanh nhạy trong việc tiếp thu những tiến bộ
khoa học công nghệ cũng như những trào lưu mới trên thế giới.
Ngày
nay, bất kỳ ai chỉ với một chiếc điện thoại thông minh, một máy tính bảng hay
máy tính cá nhân có kết nối internet đều có thể tham gia vào MXH. Với nội dung
phong phú và cách thức sử dụng dễ dàng, mạng xã hội mang lại rất nhiều tiện
ích, nổi bật là:
(1)
MXH ngày càng góp phần quan trọng trong việc củng cố niềm tin của quần chúng
nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, Nhà nước và điều hành của Chính phủ. Trong
những năm qua, tình trạng quan liêu, cửa quyền, tham nhũng, hách dịch tại một
số cơ quan, đơn vị, địa phương đã làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến uy tín của
chính quyền, làm suy giảm niềm tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước. Vì vậy,
việc xây dựng một chính quyền gần dân, thấu hiểu tâm tư nguyện vọng của nhân dân
là một trong những chủ trương lớn của Đảng, Nhà nước ta. Ngày nay, cùng với sự
phát triển của khoa học công nghệ, vai trò của MXH đã và đang được các cơ quan,
tổ chức nhà nước sử dụng một cách có hiệu quả, giúp thu hẹp khoảng cách với
người dân. Ví dụ như tháng 10/2015, Chính phủ đã lập 02 tài khoản Facebook là
“Thông tin Chính phủ” và “Diễn đàn Cạnh tranh quốc gia” với kỳ vọng giúp người
dân tiếp cận kịp thời các văn bản, quy phạm pháp luật mới ban hành, thông tin
thời sự chính trị, kinh tế- xã hội, hoạt động của lãnh đạo Đảng, Nhà nước. Việc
này không chỉ đáp ứng nhu cầu thông tin của người dân, khuyến khích người dân
đồng hành cùng chính phủ, góp phần thiết thực định hướng dư luận trên MXH.
(2)MXH
góp phần tích cực vào sự phát triển nhận thức, tư duy và kỹ năng sống của con
người. MXH đang ngày càng trở thành nơi cung cấp tin
tức, kiến thức về tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Chỉ với một vài thao
tác đơn giản, người dùng sẽ luôn nhận được những thông tin cập nhật kịp thời về
lĩnh vực, vấn đề mà mình quan tâm theo dõi. Qua đó giúp họ có thể nắm bắt được
các xu thế của đời sống phục vụ cho công việc và cuộc sống của mình. Bên cạnh
đó, trên MXH có nhiều trang dạy kỹ năng sống như ngoại ngữ, nấu ăn, sửa chữa,
giao tiếp, tâm lý, thể thao… giúp người dùng có những kỹ năng cơ bản cần thiết
trong cuộc sống hiện đại mà không cần đến lớp hay đóng học phí.
(3)MXH
góp phần tích cực vào sự phát triển của văn hóa cộng đồng. Văn
hóa MXH là một bộ phận của văn hóa cộng đồng và có ảnh hưởng ngày càng lớn đến
văn hóa cộng đồng. Nhờ áp dụng tiến bộ của khoa học kỹ thuật, MXH cho phép
người dùng có thể kết nối, tương tác với bạn bè, gia đình, cộng đồng ngày một
thuận tiện hơn. Người dùng có thể dễ dàng chia sẽ tình cảm, niềm vui, nổi buồn…
với cộng đồng. Sự tham gia của cá nhân vào các công việc chung của cộng đồng
cũng được thúc đẩy. Thực tế từ khi MXH phát triển, việc “dân biết, dân bàn, dân
làm, dân kiểm tra” được thực hiện sinh động hơn. Công tác xã hội như cứu trợ
thiên tai, xóa đói giảm nghèo… có nhiều khởi sắc. Nội lực của cộng đồng được
phát huy hiệu quả hơn trong công cuộc phát triển kinh tế- xã hội. Các hình thức
kinh doanh online trên MXH của cá nhân và doanh nghiệp ngày càng phát triển,
mang tính chuyên nghiệp.
(4)MXH góp phần thúc đẩy quá trình hội nhập quốc tế trên
lĩnh vực văn hóa của Việt Nam. Các
MXH, nhất là MXH xuyên quốc gia như Facebook, Youtube… đã tạo ra những cơ hội,
khả năng tiếp xúc, giao lưu văn hóa, thúc đẩy xích lại gần nhau, hiểu biết lẫn
nhau giữa dân tộc ta với các dân tộc khác trên thế giới. Thông qua MXH, thế
giới biết đến Việt Nam hơn như một dân tộc yêu chuộng hòa bình, tôn trọng công
lý, năng động với một kho tàng các giá trị văn hóa phong phú, đầy bản sắc.
Bên cạnh mặt tích cực, MXH cũng tồn tại không ít những
yếu tố tiêu cực, ảnh hưởng trực tiếp đến môi trường xã hội, lợi ích cộng đồng
và an ninh trật tự, điển hình là:
(1)MXH
đã và đang trở thành công cụ hàng đầu để các thế lực thù địch lợi dụng tiến
hành phá hoại tư tưởng. Trong những năm qua,
các thế lực thù địch, phản động đã lập ra và sử dụng hàng ngàn trang MXH vào
các hoạt động tuyên truyền phá hoại tư tưởng. Chúng tập trung xuyên tạc, nói
xấu chủ nghĩa Mác- Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và vai trò lãnh đạo của Đảng
Cộng sản Việt Nam. Hiện nay, nhiều trang MXH của bọn phản động trong- ngoài như
“Dân làm báo”, “Quan làm báo”… thường xuyên đăng tải những bài viết với lời lẽ
chống Đảng, chống chế độ một cách điên cuồng, mù quáng. Chúng tuyên truyền
xuyên tạc chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước, lợi dụng chiêu bài phản
biện xã hội, đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng, bảo vệ môi trường… để đăng
tải những bài viết có thông tin sai lệch, không được kiểm chứng, suy diễn xuyên
tạc, từ đó kết luận các chủ trương, chính sách đó là sai lầm và đòi xóa bỏ. Lợi
dụng những sơ hở, thiếu sót trong triển khai các chính sách phát triển kinh tế-
xã hội của chính quyền các cấp, các vụ phức tạp như Đồng Tâm (Hà Nội), ô nhiễm
môi trường biển do Formosa gây ra ở các tỉnh miền Trung, việc thảo luận dự luật
đơn vị hành chính- kinh tế đặc biệt… để kích động dư luận, hình thành tâm lý
phản kháng, tư tưởng bất mãn, chống đối, tiến tới kêu gọi biểu tình, bạo loạn
lật đổ chế độ.
(2)MXH
làm gia tăng nguy cơ lộ lọt bí mật nhà nước. Trong số
35 triệu người dân Việt Nam sử dụng MXH, có không ít người là cán bộ, đảng
viên, làm việc trong các cơ quan, đơn vị có liên quan đến bí mật nhà nước.
Nhiều người có thói quen thích chia sẻ thông tin về cuộc sống, công việc, hoạt
động của cơ quan, đơn vị lên MXH hoặc sử dụng MXH làm công cụ liên lạc, trao
đổi. Trong khi đó, hiểu biết về công tác bảo vệ bí mật nhà nước của một số cán
bộ, đảng viên chưa cao, trách nhiệm ý thức bảo mật chưa tốt, làm gia tăng nguy
cơ lộ lọt bí mật nhà nước. Lợi dụng các vụ lộ lọt bí mật nhà nước trên
internet, nhiều đối tượng đã đăng tải lại các tài liệu mật trên MXH, tạo diễn
đàn xuyên tạc, nói xấu chính quyền.
(3)MXH
tác động tiêu cực đối với sự phát triển văn hóa. MXH
phát triển làm gia tăng nguy cơ xói mòn bản sắc văn hóa dân tộc. Khi MXH phát
triển thì dòng chảy của những cuộc bá quyền, xâm lăng văn hóa trở nên mạnh mẽ
hơn về cường độ, mở rộng về quy mô, tác động đến hầu hết các cá nhân, nhất là
số người trẻ. Xuất hiện các trào lưu tuyên truyền, cổ vũ lối sống, các giá trị
phương Tây, như tôn thờ tự do cá nhân, lối sống thực dụng, văn hóa đồi trụy,
bạo lực… đi ngược lại truyền thống văn hóa dân tộc. Tình trạng nhiễu loạn thông
tin, thật giả lẫn lộn trên MXH đang ở mức báo động, ảnh hưởng đến các giá trị
văn hóa tốt đẹp của cộng đồng. Hoạt động tung tin đồn, giật gân câu “like” trên
MXH ngày càng gia tăng, gây hoang mang trong dư luận. Một số vụ việc trên MXH
(như BOT giao thông) thu hút số lượng rất lớn người quan tâm, theo dõi, hình
thành tâm lý đám đông, áp lực dư luận, có thể tạo ra các giá trị lệch lạc hay
khuynh hướng phức tạp trong văn hóa ứng xử.
(4)MXH
đang trở thành công cụ, môi trường “màu mỡ” để tội phạm lợi dụng hoạt động. Với
đặc tính ảo, MXH thường xuyên được các đối tượng phạm tội về hình sự, kinh tế,
ma túy lợi dụng để hoạt động với các thủ đoạn như tạo tài khoản ảo để kết bạn,
làm quen sau đó lừa đảo chiếm đoạt tiền, tài sản; tiến hành đánh cắp mật khẩu,
chiếm giữ quyền kiểm soát tài khoản trái phép để thu thập các thông tin cá
nhân, nhất là những thông tin bí mật về tài chính, từ đó tìm cách đánh cắp,
trục lợi. Một số đối tượng còn sử dụng MXH làm công cụ liên lạc trong quá trình
mua bán, vận chuyển các loại hàng cấm, ma túy, vũ khí, vật liệu nổ và các hoạt
động phạm tội khác.
Từ
những phân tích nêu trên, vấn đề đặt ra là đi đôi với việc phát triển MXH cần
phải có sự quản lý, định hướng của các cơ quan chức năng để MXH thực sự có ích
và mang lại hiệu quả tốt nhất. Đồng thời, chủ động phòng ngừa, ngăn chặn các
nguy cơ, tác động xấu từ MXH đến an ninh, trật tự.