Thời đại là một
khái niệm khoa học phản ánh lịch sử xã hội qua các thời kỳ, để phân biệt những
nấc thang phát triển của xã hội loài người. Tuỳ theo góc độ tiếp cận mà có cách
phân chia thời đại xã hội khác nhau. Đến nay có một số cách phân chia thời đại
đáng chú ý: nhà xã hội học Italia là Vicô (1668 - 1744), căn cứ vào sự khủng
hoảng có tính chu kỳ của chủ nghĩa tư bản khi mới ra đời, đã phân chia thời đại
lịch sử lặp đi lặp lại như một vòng đời của một con người: thơ ấu, thiếu niên,
thanh niên và tuổi già. Nhà triết học Đức là Hêghen (1770 - 1831), căn cứ vào địa chính
trị, địa kinh tế, lại phân chia lịch sử xã hội thành ba thời đại chủ yếu:
Phương Đông, Cổ đại và Giéc man. Còn nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng Pháp là
Saclơ Phuriê (1772 - 1837), căn cứ vào sự tiến bộ của lực lượng sản xuất và quan
hệ người - người trong xã hội, đã phân chia lịch sử xã hội thành bốn thời đại:
mông muội, dã man, gia trưởng và văn minh. Nhà nhân chủng học người Mỹ là
Moócgăng (1818 - 1882), căn cứ vào tình trạng hôn nhân, phân chia lịch sử xã
hội thành ba thời đại: mông muội, dã man và văn minh. Alvin Tôphlơ - nhà tương
lai học Mỹ thế kỷ XX, căn cứ vào sự phát triển của khoa học - kỹ thuật, lại
phân chia lịch sử phát triển của nhân loại qua ba nền văn minh: văn minh nông
nghiệp, văn minh công nghiệp và văn minh hậu công nghiệp…
Chủ nghĩa Mác - Lênin đã kế thừa những giá
trị tư tưởng của những người đi trước để xem xét thời đại trên cơ sở khoa học,
sát với sự vận động phát triển của xã hội loài người. Từ những luận điểm cơ
bản: thời đại là một khái niệm khoa học dùng để phân kỳ lịch sử xã hội, phân
biệt những nấc thang phát triển của xã hội loài người. Lịch sử xã hội loài
người chẳng qua là hoạt động của con người theo đuổi những mục đích của chính
mình, nhưng không phải tuỳ tiện mà tuân theo những quy luật khách quan. Sự phát
triển của lịch sử là do phương thức sản xuất quyết định, trong đó có cả lực
lượng sản xuất và quan hệ sản xuất. Quá trình phát triển của lịch sử là sự thay
thế hình thái kinh tế - xã hội này bằng hình thái kinh tế - xã hội khác tiến bộ
hơn diễn ra như một quá trình lịch sử tự nhiên. Từ đó, chủ nghĩa Mác - Lênin quan niệm: Thời đại là một thời kỳ lịch
sử lâu dài, được đánh dấu bằng sự thay đổi về chất trên mọi lĩnh vực của đời
sống xã hội, trong đó trọng tâm là sự thay thế của hình thái kinh tế xã hội này
bằng hình thái kinh tế - xã hội khác tiến bộ hơn. Sự ra đời của thời đại
gắn với cách mạng xã hội và sự hình thành, phát triển của một hình thái kinh tế - xã hội mới, nhưng thời
đại mới và hình thái kinh tế - xã hội mới không
trùng khít với nhau, trong cùng thời đại có nhiều hình thái kinh tế - xã hội đan xen đấu tranh phủ định lẫn nhau. Như
V.I.Lênin đã viết: “Vấn đề ở đây là những thời đại lịch sử quan trọng: trong mỗi thời
đại đều có và sẽ còn có những phong trào cá biệt, cục bộ, khi tiến, khi lùi; đều có và sẽ còn có những thiên hướng khác nhau đi
chệch ra khỏi phong trào chung và nhịp độ chung của phong
trào”[1].
Các thời đại lịch sử khác nhau, không phải ở chỗ người ta làm ra cái gì
mà ở chỗ người ta làm bằng cái gì, cái cối xay quay bằng tay đưa lại xã
hội có lãnh chúa phong kiến, cái cối xay chạy bằng hơi nước đưa lại xã hội có
nhà tư bản công nghiệp.
Như trên đã nghiên cứu, có rất nhiều quan niệm khác
nhau về thời đại, xét đến cùng là do xuất phát từ cơ sở khách quan phân chia
thời đại khác nhau. Do đó, việc thống nhất cơ sở khách quan phân chia thời có ý
nghĩa vô cùng quan trọng để đi đến thống nhất nhận thức và quan điểm trong xem
xét đánh giá nội dung, mâu thuẫn, tính chất của thời đại. Cơ sở khoa học phân chia thời
đại lịch sử là lý luận hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin. Lý luận hình thái
kinh tế - xã hội của Mác xem xét khách quan, toàn diện thời đại lịch
sử cả lực lượng sản xuất và quan hệ sản xuất, cơ sở hạ tầng và kiến trúc thượng
tầng, trên tất cả các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, xã hội, khoa học, kỹ thuật. Lý luận hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa Mác - Lênin không những luận giải
đúng đắn xã hội đương đại, mà còn chỉ rõ xã hội đã qua và chiều hướng xã hội
tương lai theo đúng quy luật vận động phát triển của xã hội loài người.
Lý luận hình thái
kinh tế - xã hội của C.Mác còn chỉ ra vị trí trung tâm của một giai
cấp trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Đây là một căn cứ quan trọng để hiểu
đúng thời đại. Bất cứ một hình thái kinh tế - xã hội có giai cấp nào cũng
có một giai cấp đóng vai trò trung tâm, giữ vị trí chủ đạo chi phối sự vận động
phát triển của thời đại. V.I.Lênin đã chỉ rõ: “Chúng ta không thể biết những
phong trào lịch sử cá biệt của một thời đại nào đó sẽ phát triển
nhanh chóng đến mức nào và sẽ đạt kết quả như thế nào. Nhưng chúng ta có thể biết và chúng ta
biết giai cấp nào đứng ở trung tâm của
thời đại này hay
thời đại khác và xác định nội dung căn bản,
phương hướng
phát triển chính của thời đại ấy, những đặc điểm
chủ yếu của bối
cảnh lịch sử của thời đại ấy”[2]. Sự vận động phát triển của
các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao không diễn ra tự phát, mà phải thông
qua hoạt động của con người, hoạt động của giai cấp tiên tiến và quần chúng
cách mạng. Giai cấp tiên tiến của thời đại phải là giai cấp đại diện cho xu
hướng vận động tất yếu của xã hội, có khả năng lãnh đạo, tập hợp nhân dân đấu
tranh xoá bỏ chế độ cũ lỗi thời lạc hậu, xây dựng chế độ mới tiến bộ hơn. Lịch sử đã ghi nhận những
giai cấp tiên tiến là giai cấp quý tộc phong kiến trong xã hội phong kiến,
trong thời đại tư bản chủ nghĩa “giai cấp tư sản là giai cấp chủ yếu, ... và là
giai cấp duy nhất có một sức mạnh áp đảo đấu tranh chống lại những thiết chế
phong kiến và chuyên chế”.
Khi chủ nghĩa tư
bản chuyển sang giai đoạn đế quốc chủ nghĩa, giai cấp tư sản đã bộc lộ bản chất
bóc lột, tàn bạo không còn giữ vai trò quyết định xu hướng phát triển xã hội
nữa; đã xuất hiện những điều kiện khách quan cho việc xoá bỏ hình thái kinh tế - xã hội tư bản chủ nghĩa để
thiết lập hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Giai cấp
vô sản - “con
đẻ” của nền công nghiệp hiện đại, mang đầy đủ những phẩm chất tiên tiến, cách
mạng, đại biểu cho một hình thái kinh tế - xã hội mới; là giai cấp có sứ mệnh
lịch sử lãnh đạo cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, xoá bỏ chế độ tư bản chủ
nghĩa, xây dựng chế độ xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa, mở ra một thời
đại mới của xã hội loài người - thời đại quá độ từ chủ nghĩa tư bản
lên chủ nghĩa xã hội.
Trong mỗi thời
đại lịch sử lại được phân chia thành nhiều thời kỳ (hay giai đoạn) khác nhau.
Mỗi thời kỳ (hay giai đoạn) vừa mang đặc điểm chung của thời đại, vừa mang
những đặc trưng cụ thể của từng thời kỳ lịch sử. Việc phân chia thời đại lịch
sử thành nhiều thời kỳ hay nhiều giai đoạn là rất cần thiết để nhận thức đầy đủ
hơn về thời đại. Điều đó có thể khắc phục được sai lầm là lấy đặc điểm, diễn
biến của một thời kỳ hay một giai đoạn cụ thể nào đó làm đặc trưng cho cả một
thời đại lịch sử dài và đưa ra những kết luận về tương lai quá sớm trên cơ sở
những dự báo chưa đầy đủ; hoặc chỉ thấy đặc điểm chung của thời đại mà không
thấy tính đa dạng, phong phú và phức tạp của từng thời kỳ lịch sử cụ thể trong
thời đại.
Như vậy, hình
thái kinh tế - xã hội là cơ sở khách quan khoa học để xác định thời đại,
là nội dung cấu thành thời đại. Nhưng hình thái kinh tế - xã hội không hoàn toàn đồng
nhất và trùng khít với thời đại về mặt thời gian. Hình thái kinh tế - xã hội là khái niệm chỉ xã
hội ở từng giai đoạn lịch sử nhất định, với một kiểu quan hệ sản xuất đặc trưng
cho xã hội đó, phù hợp với một trình độ nhất định của lực lượng sản xuất và một
kiến trúc thượng tầng tương ứng được xây dựng trên quan hệ sản xuất ấy. Còn
thời đại là một khái niệm chỉ thời kỳ lịch sử dài, diễn ra sự tồn tại và chuyển
biến của các hình thái kinh tế - xã hội khác nhau từ thấp đến cao,
trong đó hình thái kinh tế - xã hội tiến bộ bắt đầu ngự trị, cho
dù vẫn còn tồn tại các hình thái kinh tế - xã hội thấp hơn. Như thời đại hiện
nay đã xuất hiện hình thái kinh tế- xã hội cộng sản chủ nghĩa (giai đoạn thấp
là xã hội chủ nghĩa), nhưng vẫn tồn tại hình thái kinh tế - xã hội phong kiến, tư bản chủ nghĩa và các tàn
dư của các hình thái kinh tế - xã hội lạc hậu. Thời đại hiện nay là thời đại
quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản trên phạm
vi thế giới, được mở đầu bằng sự thắng lợi của cuộc Cách mạng xã hội chủ nghĩa
Tháng Mười Nga năm 1917 và kết thúc khi xây dựng thành công chủ nghĩa cộng sản
trên toàn thế giới. Cách mạng Tháng Mười Nga thắng lợi là dấu son đánh dấu bắt đầu một thời
đại mới. Nó báo hiệu sự sụp đổ của chủ nghĩa tư bản và ra đời, phát triển của
chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa cộng sản. Thời đại hiện nay phản ánh xu
hướng phát triển tất yếu của xã hội loài người lên một nấc thang cao hơn - xã hội chủ nghĩa và cộng
sản chủ nghĩa, mặc dù ở nhiều nước vẫn còn tồn tại chế độ kinh tế xã hội tiền
tư bản và tư bản chủ nghĩa; trong đó, giai cấp công nhân giữ vai trò trung tâm
của lịch sử. Đúng như V.I.Lênin đã viết, Cách mạng Tháng Mười “mở đầu một thời
đại mới trong lịch sử thế giới, thời đại thống trị của một giai cấp mới, giai
cấp bị áp bức trong tất cả các nước tư bản và ở khắp nơi đều đang tiến tới một
cuộc đời mới”[3].
Chủ tịch Hồ Chí
Minh cũng khẳng định: “Thắng lợi của cuộc Cách mạng Tháng Mười đã chiếu rọi
lịch sử cả dân tộc, tạo nên một thời đại mới, thời đại thắng lợi của chủ nghĩa
xã hội và sụp đổ của chủ nghĩa tư bản”[4].
Như vậy, Cách mạng Tháng Mười Nga đã hiện thực
hoá lý luận chủ nghĩa xã hội khoa học. Nó mở ra thời kỳ đấu tranh mạnh mẽ xoá
bỏ chủ nghĩa tư bản, thiết lập và từng bước xây dựng chủ nghĩa xã hội trên phạm
vi thế giới, đồng thời thúc đẩy các cuộc đấu tranh vì hoà bình, độc lập, dân
chủ và tiến bộ xã hội. Trong cuộc đấu tranh này, phong trào cộng sản và công
nhân quốc tế, các nước xã hội chủ nghĩa đóng vai trò nòng cốt.
[1] V.I.Lênin,
Toàn tập, tập 26, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội - 2005, tr. 174.
[2] V.I.Lênin,
Toàn tập, tập 26, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội - 2005, tr. 174.
[3] V.I.Lênin,
Toàn tập, tập 44, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội - 2005, tr. 184.
[4] Hồ Chí Minh, Toàn tập, tập 11, Nxb Chính trị
quốc gia Sự thật, Hà Nội - 2011, tr. 179.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét