QUAN NIỆM VỀ SỨC MẠNH MỀM

Trong nghiên cứu quan hệ quốc tế, khi nói đến sức mạnh, hay quyền lực (power), người ta thường nói đến sức mạnh/ quyền lực của Nhà nước và định nghĩa nó theo những cách khác nhau. Theo Barnett và Duvall: “sức mạnh là cách một quốc gia sử dụng nguồn tài nguyên vật chất của mình để bắt buộc một quốc gia khác làm điều mà quốc gia đó không muốn”[1] Theo đó, nguồn tài nguyên này bao gồm năng lực quân sự và sức mạnh kinh tế. Trong lý thuyết quyền lực xã hội của Bertrand Russell, sức mạnh đơn giản là “việc tạo ra các ảnh hưởng như dự định”[2]. Chính trị gia người Mỹ Robert Dahl định nghĩa “sức mạnh là khả năng bắt buộc mọi người phải làm cái gì đó mà họ không thể làm khác được”. Từ điển Hán Việt của Đào Duy Anh định nghĩa “quyền lực là cái sức mạnh có thể cưỡng chế người ta phải phục tùng mình”[3]. Ngoài những cách định nghĩa quyền lực truyền thống như trên, một số học giả khác cũng đã phát triển những quan điểm khác về quyền lực. Theo Steven Lukes lại cho rằng quyền lực là “việc áp đặt các ràng buộc bên trong và chính sự tin tưởng của những người chịu sự ràng buộc đó dẫn đến sự đồng ý hoặc sự thích nghi của họ với việc bị thống trị bằng các hình thức cưỡng chế hoặc không cưỡng chế”[4]. Trong tác phẩm Bàn về quyền uy, Ăngghen quan niệm "quyền uy nói ở đây, có nghĩa là ý chí của người khác mà người ta buộc chúng ta phải tiếp thu, mặt khác, quyền uy lấy sự phục tùng làm tiến đề”[5]. Từ những quan điểm nêu trên có thể hiểu: Quyền lực xét theo phương diện, quan điểm nào thì cũng đều nhấn mạnh ở một nội dung quan trọng, đó là năng lực thực hiện mục đích của chủ thể trong quan hệ quốc tế. Về mặt ngữ nghĩa, theo Hoàng Khắc Nam, “khái niệm này có thể hiểu theo nghĩa tương đương trong tiếng Việt là “sức mạnh” và quốc gia nào có khả năng duy trì độc lập và thực hiện lợi ích của mình trong quan hệ quốc tế thì đều có quyền lực/sức mạnh”[6]. Trên cơ sở này, khái niệm “sức mạnh” và “quyền lực” được hiểu trong thực tiễn hiện nay tương đối đồng nhất.

Joseph Nye (Nye) là học giả đầu tiên giới thiệu thuật ngữ “sức mạnh mềm” vào năm 1990 trong tác phẩm nổi tiếng của ông: Bound to Lead: The Changing Nature of American Power. Theo đó, sức mạnh mềm được Nye định nghĩa “là khả năng khiến người khác muốn cái mà bạn muốn, do đó họ sẽ tự nguyện làm điều đó mà không phải ép buộc hay mua chuộc”[7] . Trong một tác phẩm khác - Soft Power: The means to Success in World Politics, Nye đã phát triển quan niệm của mình về sức mạnh mềm thành một luận thuyết, coi sức mạnh mềm “là khả năng đạt được điều mình muốn thông qua sức hấp dẫn thay vì cưỡng bức hay ép buộc”[8]. Theo Nye, nếu sức mạnh cứng là khả năng đạt được điều chúng ta muốn bằng cách mua chuộc (củ cà rốt) hoặc đe dọa (cây gậy) thì sức mạnh mềm lại là khả năng đạt được điều chúng ta muốn bằng sự thuyết phục hoặc sức hấp dẫn dưới hình thức văn hóa, tư tưởng và chính sách đối ngoại. Khi phân tích về mối liên hệ tổng quan giữa các định dạng hành vi và các nguồn lực, Nye đã xây dựng một phổ định dạng các chuỗi hành vi từ chỉ huy (cưỡng chế, dụ dỗ) đến thu phục (lên lịch trình, quyến rũ). Dựa trên phổ hành vi này, có thể thấy các nguồn lực thích hợp nhất để phục vụ cho hành vi thu phục chính là các nguồn lực của sức mạnh mềm. Mối liên hệ giữa các định dạng hành vi và các nguồn. Như vậy có thể nói ba nguồn lực chính tạo nên sức mạnh mềm theo quan điểm của Nye là văn hóa quốc gia, hệ giá trị quốc gia và chính sách quốc gia[9].

Từ những cơ sở nêu trên có thể khẳng định khái niệm sức mạnh mền được giáo sư người Mỹ Joseph Nye giới thiệu lần đầu tiên vào năm 1990 đã thu hút sự quan tâm và đồng tình của các học giả và các nhà hoạch định chính sách trên thế giới là:“Khả năng đạt được những gì mình muốn thông qua sự thu hút hơn là ép buộc hoặc dụ dỗ. Quyền lực mềm xuất phát từ sự hấp dẫn về văn hóa, lý tưởng chính trị và chính sách của quốc gia đó. Khi các chính sách của quốc gia được thừa nhận trong mắt các quốc gia khác, quyền lực mềm của quốc gia đó được nâng cao".

Từ khái niệm nêu trên, có thể hiểu như sau:

Khi phân tích về nội hàm "sức mạnh" được hiểu là "sức mạnh" chia ra làm hai loại: sức mạnh cứng và sức mạnh mềm. Nếu trước kết thúc Chiến tranh Lạnh, sức mạnh cứng là loại hình truyền thống của công cụ chính sách đối ngoại thì trong thời kỳ hậu Chiến tranh Lạnh, sức mạnh mềm được chú ý hơn bởi tính hiệu quả và sự phù hợp của nó với những xu hướng phát triển mới trong quan hệ quốc tế.

Theo Joseph Nye sức mạnh mềm bao gồm 3 nguồn lực cơ bản là: i) Nguồn lực văn hóa ( bao gồm hai nhóm văn hóa hàn lâm và văn hóa đại chúng. Văn hóa hàn lâm (giáo dục, văn học, nghệ thuật (nhạc thính phòng, kịch cổ điển…) là văn hóa dành cho tầng lớp tinh hoa, trí thức của xã hội. Văn hóa đại chúng (phim ảnh, chương trình truyền hình, thể thao, các chương trình giải trí phổ thông…) là văn hóa dành cho đại đa số quần chúng; ii) Hệ giá trị quốc gia bao gồm những giá trị mà thuyết phục, thu hút được các quốc gia khác chấp nhận hoặc quốc gia đó thực hiện những giá trị mà đa phần các quốc gia khác đều chấp nhận thì quốc gia đó sẽ có một phần quyền năng thu phục; iii) Chính sách quốc gia, đó phải là chính sách (bao gồm cả đối nội và đối ngoại) hợp pháp và đạt được sự tin cậy, tín nhiệm cao, một quốc gia chỉ thuyết phục và thu hút được các quốc gia khác khi được đánh giá là đáng tin cậy, có trách nhiệm với cộng đồng trong nước và quốc tế, tôn trọng lợi ích chung, tôn trọng luật pháp quốc tế thông qua quá trình hoạch định và triển khai các chính sách đối nội và đối ngoại.

---

[1]. Michael Barnett & Raymond Duvall (2005), Power in International Politics, Cambridge University Press, UK. Tr.22.
[2] Ruselll Bertrand (1938), Power, A New Social Analysis, Allen & Unwin, London. Tr.25.
[3] Đào Duy Anh (1996), Hán Việt Từ Điển, NXB Thành phố Hồ Chí Minh, Tr.1970
.[4] Steven Lukes (2005b), Power: A Radical View, Palgrave Macmillian, New York, pp. tr.87-95.
[5] C. Mác và Ph. ghen. Toàn tập, Nxb Chính trị quốc gia Sự thật H.1994,
[6] Hoàng Khắc Nam (2016), Giáo Trình Nhập Môn Quan Hệ Quốc Tế, Nxb Đại học QG HN.
[7].Joseph Nye (1990), Bound to Lead: The Changing Nature of American Power, Basic Books. Tr.6.
[8]. Joseph Nye (2004), Soft Power: The Means to Success in World Politics, Public Affairs, New York. Tr.12.
[9].Joseph Nye (2004), Power in the Global Information Age, Routledge, New York. Tr 255-270.