Quyền bầu
cử là quy định của pháp luật về khả năng của công dân thực hiện quyền lựa chọn
người đại biểu của mình vào cơ quan quyền lực nhà nước. Quyền bầu cử không chỉ
là quyền bỏ phiếu, mà còn bao gồm quyền đề cử. Đây là quyền chính trị quan trọng
bảo đảm cho công dân có thể tham gia vào việc thành lập ra những cơ quan quan
trọng nhất của mỗi quốc gia.
Bầu cử đại
biểu Quốc hội và đại biểu HĐND là hình thức dân chủ trực tiếp, là phương thức
thể hiện ý chí, nguyện vọng và quyền làm chủ của nhân dân trong việc xây dựng
Nhà nước nói chung và cơ quan đại diện-cơ quan quyền lực nhà nước từ trung ương
đến địa phương ở nước ta nói riêng. Thông qua việc bầu cử này, nhân dân thực hiện
quyền dân chủ bằng cách lựa chọn những đại biểu xứng đáng vào Quốc hội, HĐND.
Vì vậy, việc lựa chọn những người bảo đảm tiêu chuẩn, xứng đáng đại diện cho
nhân dân tham gia vào các cơ quan quyền lực nhà nước là yêu cầu quan trọng và
có ý nghĩa chính trị to lớn.
Đối với mỗi
cử tri, việc đi bầu cử là quyền lợi đồng thời cũng là trách nhiệm của công dân
đối với đất nước.
Chủ thể của
quyền bầu cử
Theo quy định
của Hiến pháp năm 2013, công dân Việt Nam đủ 18 tuổi trở lên có quyền bầu cử.
Tuy nhiên, không phải mọi công dân đủ 18 tuổi trở lên đều có quyền bầu cử mà có
những trường hợp công dân đủ 18 tuổi trở lên không được bầu cử.
Theo Luật
Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu HĐND năm 2015, có 4 trường hợp không được
bầu cử như sau:
- Người
đang bị tước quyền bầu cử theo bản án, quyết định của tòa án đã có hiệu lực
pháp luật.
- Người bị
kết án tử hình đang trong thời gian chờ thi hành án.
- Người
đang chấp hành hình phạt tù mà không được hưởng án treo.
- Người mất
năng lực hành vi dân sự.
Trường hợp
người đang bị tạm giam, tạm giữ, người đang chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở
giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc có quyền bầu đại biểu Quốc hội và
đại biểu HĐND cấp tỉnh nơi người đó đang bị tạm giam, tạm giữ, đang chấp hành
biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt buộc.
Nguyên tắc
bầu cử
Việc bầu cử
đại biểu Quốc hội, đại biểu HĐND được tiến hành theo nguyên tắc phổ thông, bình
đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín.
- Nguyên tắc
phổ thông: Nhà nước phải bảo đảm để cuộc bầu cử thực sự trở thành một cuộc sinh
hoạt chính trị rộng lớn, tạo điều kiện thuận lợi để công dân thực hiện quyền bầu
cử của mình, bảo đảm tính dân chủ, công khai và sự tham gia rộng rãi của các tầng
lớp nhân dân.
- Nguyên tắc
bình đẳng: Cử tri tham gia bầu cử có cơ hội tham gia bầu cử như nhau, có quyền
và nghĩa vụ như nhau. Kết quả bầu chỉ phụ thuộc vào số phiếu bầu. Ngoài ra,
nguyên tắc này còn đòi hỏi sự phân bổ hợp lý cơ cấu, thành phần, số lượng đại
biểu để đại diện cho các vùng, miền, địa phương, tầng lớp xã hội, các dân tộc
thiểu số.
- Nguyên tắc
trực tiếp: Bầu cử trực tiếp có nghĩa là cử tri trực tiếp thể hiện ý chí của
mình qua lá phiếu; cử tri trực tiếp bầu ra đại biểu của mình chứ không qua một
cấp đại diện cử tri nào.
- Nguyên tắc
bỏ phiếu kín: Nhằm bảo đảm sự tự do đầy đủ, thể hiện ý chí cử tri, việc bầu cử
được tiến hành dưới hình thức bỏ phiếu kín.
Nguyên tắc
bỏ phiếu bầu
Có 8
nguyên tắc khi bỏ phiếu bầu:
1. Mỗi cử
tri có quyền bỏ một phiếu bầu đại biểu Quốc hội và bỏ một phiếu bầu đại biểu
HĐND tương ứng với mỗi cấp HĐND.
2. Cử tri
phải tự mình đi bầu cử, không được nhờ người khác bầu cử thay, trừ trường hợp
quy định tại mục (3) và (4); khi bầu cử phải xuất trình thẻ cử tri.
3. Cử tri
không thể tự viết được phiếu bầu thì nhờ người khác viết hộ, nhưng phải tự mình
bỏ phiếu; người viết hộ phải bảo đảm bí mật phiếu bầu của cử tri. Trường hợp cử
tri vì khuyết tật không tự bỏ phiếu được thì nhờ người khác bỏ phiếu vào hòm
phiếu.
4. Trong
trường hợp cử tri ốm đau, già yếu, khuyết tật không thể đến phòng bỏ phiếu được
thì Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu bầu đến chỗ ở, chỗ điều trị của cử
tri để cử tri nhận phiếu bầu và thực hiện việc bầu cử. Đối với cử tri đang bị tạm
giam, đang chấp hành biện pháp đưa vào cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện
hoặc đang bị tạm giữ tại nhà tạm giữ thì Tổ bầu cử mang hòm phiếu phụ và phiếu
bầu đến trại tạm giam, nhà tạm giữ, cơ sở giáo dục bắt buộc, cơ sở cai nghiện bắt
buộc để cử tri nhận phiếu bầu và thực hiện việc bầu cử.
5. Khi cử
tri viết phiếu bầu, không ai được xem, kể cả thành viên Tổ bầu cử.
6. Nếu viết
hỏng, cử tri có quyền đổi phiếu bầu khác.
7. Khi cử
tri bỏ phiếu xong, Tổ bầu cử có trách nhiệm đóng dấu “Đã bỏ phiếu” vào thẻ cử
tri.
8. Mọi người
phải tuân theo nội quy phòng bỏ phiếu.
Thời gian
bỏ phiếu
Theo quy định,
ngày bầu cử do Quốc hội quyết định, ngày bầu cử phải là ngày Chủ nhật và được
công bố chậm nhất 115 ngày trước ngày bầu cử.
Cuộc bầu cử
đại biểu Quốc hội khóa XV, đại biểu HĐND nhiệm kỳ 2021-2026 được ấn định là
ngày 23-5-2021. Việc bỏ phiếu bắt đầu từ 7 giờ đến 19 giờ cùng ngày. Tùy tình
hình địa phương, Tổ bầu cử có thể quyết định cho bắt đầu việc bỏ phiếu sớm hơn
nhưng không được trước 5 giờ hoặc kết thúc muộn hơn nhưng không được quá 21 giờ.
Tuy nhiên,
trường hợp đặc biệt có thể hoãn hoặc bỏ phiếu sớm hơn theo quyết định của Hội đồng
bầu cử Quốc gia.