C.Mác và Ph.Ăngghen đã sáng lập ra chủ nghĩa duy vật lịch sử cung cấp phương pháp luận khoa học, cách mạng để nhận thức, cải tạo xã hội loài người

Trong quá trình nghiên cứu lý luận, C.Mác và Ph.Ăngghen trên cơ sở kế thừa có phê phán những thành tựu tư duy nhân loại, đã sáng tạo ra chủ nghĩa duy vật. Chủ nghĩa duy vật do C.Mác và Ph.Ăngghen sang lập không chỉ để giải thích thế giới mà quan trọng hơn là nhằm cải tạo thế giới: đó là chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử.

Nếu các học thuyết triết học duy vật trước C.Mác đã tách rời thế giới quan duy vật và phép biện chứng, thì C.Mác và Ph.Ăngghen đã làm một cuộc cách mạng trong lĩnh vực triết học, nâng triết học lên một trình độ mới: chủ nghĩa duy vật biện chứng, mà trong nó đã có sự gắn kết chặt chẽ thế giới quan duy vật và phép biện chứng. V.I.Lênin đã đánh giá: “Trong số những thành quả đó thì thành quả chủ yếu là phép biện chứng, tức là học thuyết về sự phát triển, dưới hình thức hoàn bị nhất, sâu sắc nhất”^[1].

Vận dụng chủ nghĩa duy vật biện chứng vào việc nghiên cứu lịch sử xã hội loài người, C.Mác và Ph.Ăngghen đã sáng lập ra chủ nghĩa duy vật lịch sử, làm cho chủ nghĩa duy vật biện chứng trở nên hoàn bị và mở rộng học thuyết ấy từ chỗ nhận thức giới tự nhiên đến chỗ nhận thức xã hội loài người. Chủ nghĩa duy vật lịch sử đã mở ra và làm thay đổi căn bản tư duy, quan niệm của nhân loại mang tính cách mạng về sự vận động, phát triển của xã hội loài người. Đúng như V.I.Lênin đã khẳng định: “Chủ nghĩa duy vật lịch sử của C.Mác là thành tựu vĩ đại nhất của tư tưởng khoa học”^[2].

Quan niệm duy vật lịch sử là phát kiến vĩ đại thứ nhất của C.Mác và Ph.Ăngghen. Cốt lõi của chủ nghĩa duy vật lịch sử là học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội. Học thuyết đó đã chỉ ra quy luật vận động, phát triển của xã hội loài người là sự thay thế nhau của các hình thái kinh tế - xã hội từ thấp đến cao như một quá trình lịch sử tự nhiên. Hai ông đã trình bày cơ cấu của hình thái kinh tế - xã hội và sự vận động, phát triển của nó một cách rõ ràng: “Trong sự sản xuất xã hội ra đời sống của mình, con người có những quan hệ nhất định, tất yếu không tùy thuộc vào ý muốn của họ - tức những quan hệ sản xuất, những quan hệ này phù hợp với một trình độ phát triển nhất định của các lực lượng sản xuất vật chất của họ. Toàn bộ những quan hệ sản xuất ấy họp thành cơ cấu kinh tế của xã hội, tức là cái cơ sở hiện thực trên đó dựng nên một kiến trúc thượng tầng pháp lý và chính trị và những hình thái ý thức xã hội nhất định tương ứng với cơ sở hiện thực đó. Phương thức sản xuất đời sống vật chất quyết định các quá trình sinh hoạt xã hội, chính trị và tinh thần nói chung”^[3].

Học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa duy vật lịch sử do C.Mác và Ph.Ăngghen sáng lập nên đã vạch ra quy luật cơ bản của sự phát triển xã hội, chỉ ra nguồn gốc, động lực sâu xa thúc đẩy sự phát triển từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế - xã hội khác.

Sử dụng lý luận học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội đó, C.Mác và Ph.Ăngghen đã nghiên cứu, mổ xẻ xã hội tư bản chủ nghĩa và đã đi đến khẳng định chủ nghĩa tư bản là một giai đoạn phát triển của xã hội loài người và tất yếu sẽ bị thay thế bằng một xã hội cao hơn - xã hội xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.

Rõ ràng, chủ nghĩa duy vật lịch sử mà cốt lõi của nó là học thuyết về hình thái kinh tế - xã hội của chủ nghĩa C.Mác ra đời là một cuộc cách mạng mang tính đột phá trong toàn bộ quan điểm về xã hội loài người, trang bị phương pháp luận khoa học để phân tích, làm rõ quá trình hình thành, vận động và phát triển của các phương thức sản xuất. Cơ sở khoa học của hệ thống luận điểm mà học thuyết này chỉ ra, cho đến nay vẫn giữ nguyên giá trị.

Với việc sáng tạo ra chủ nghĩa duy vật lịch sử, C.Mác đã thực hiện một cuộc cách mạng trong toàn bộ quan niệm về lịch sử thế giới. “Lần đầu tiên, lịch sử đã được đặt trên cơ sở hiện thực của chính nó. Cái sự thật hiển nhiên mà cho mãi đến lúc đó người ta vẫn bỏ quên mất, là trước hết con người cần phải ăn, uống, ở và mặc, nghĩa là phải lao động, trước khi có thể đấu tranh để giành quyền thống trị, trước khi có thể hoạt động chính trị, tôn giáo, triết học v.v.., cái sự thật hiển nhiên ấy giờ đây rốt cuộc đã giành được vị trí thích đáng của nó trong lịch sử”^[4].

---

[1] V.I.Lênin toàn tập, Tập 23, “Ba nguồn gốc và ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác” (1913), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2005, tr.53.

[2] V.I.Lênin toàn tập, Tập 23, “Ba nguồn gốc và ba bộ phận cấu thành chủ nghĩa Mác” (1913), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2005, tr.54.

[3] C.Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Tập 13, “Góp phần phê phán khoa kinh tế chính trị” (1859), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 1993, tr.14.

[4] C.Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Tập 19, “C.Mác” (1878), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 1995, tr.166.