Lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc
Việt Nam luôn phải đối mặt với những kẻ thù hùng mạnh và nhiều nguy cơ, thách
thức to lớn. Trong suốt quá trình ấy, ông cha ta đã làm nên biết bao chiến công
oanh liệt, bảo vệ vững chắc và xây dựng Tổ quốc Việt Nam ngày càng phát triển.
Từ khi Đảng ra đời, cách mạng Việt Nam đã tiếp tục giành nhiều thắng lợi vĩ
đại, hoàn thành sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất Tổ quốc, tiến lên xây
dựng Chủ nghĩa xã hội. Tuy nhiên, hiện nay đất
nước đang phải đối diện với nhiều thách thức trong lĩnh vực an ninh quốc gia,
trong đó nổi lên những vấn đề an ninh truyền thống và an ninh phi truyền thống.
Khái niệm “an ninh” là trạng thái ổn định,
an toàn, không có dấu hiệu nguy hiểm, đe dọa sự tồn tại và phát triển bình
thường của cá nhân, của tổ chức, của từng lĩnh vực hoạt động xã hội hoặc của
toàn xã hội.
Từ đó suy rộng ra, “an ninh quốc gia” ở
nước ta được hiểu là sự ổn định, phát triển bền vững của chế độ Xã hội chủ
nghĩa và Nhà nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa Việt Nam, sự bất khả xâm phạm độc
lập, chủ quyền, thống nhất, toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc.
Các nước trên thế giới có
quan niệm về an ninh quốc gia khác nhau, xuất phát từ vị thế và trình độ phát
triển của quốc gia đó. Ngay cả trong một quốc gia thì quan niệm về an ninh quốc
gia ở mỗi giai đoạn lịch sử cũng có những nội dung khác nhau để phù hợp với
tình hình thực tế.
Nhìn chung, trong những giai đoạn lịch sử
trước đây thuật ngữ “an ninh quốc gia” thường chỉ được giới hạn những vấn đề
thuộc về an ninh quân sự. Bởi lẽ trong bối cảnh thế giới khi ấy, những nguy cơ
đe dọa đến an ninh quốc gia hầu hết chỉ tập trung vào các hoạt động quân sự để
tấn công vào chính quyền nhà nước, vào biên giới lãnh thổ của một quốc gia.
Những nguy cơ khác chỉ là thứ yếu, hoặc đơn thuần chỉ để phục vụ trực tiếp hoặc
gián tiếp cho những hoạt động về quân sự, chính trị. Vì vậy, quan niệm về an
ninh quốc gia theo cách hiểu này được gọi là “an ninh truyền thống”.
Sau Chiến tranh lạnh, trong bối cảnh toàn
cầu hóa ngày càng mạnh mẽ, hòa bình, ổn định, hợp tác và phát triển dần trở
thành xu thế chủ đạo. Tuy nhiên, thế giới vẫn tiềm ẩn nhiều bất trắc khó lường.
Bước vào thế kỷ XXI, môi trường quốc tế ngày càng phức tạp, đa dạng hơn. Thực
tế thế giới dần nảy sinh nhiều vấn đề mới, đe dọa đến độc lập, chủ quyền của
nhiều quốc gia dân tộc và cuộc sống bình yên của nhân dân các nước nhưng không
thuộc về lĩnh vực quân sự. Quan niệm về an ninh quốc gia vì thế cũng có những
thay đổi, từ đó thuật ngữ “an ninh phi truyền thống” đã xuất hiện để miêu tả
những biến đổi mới của môi trường an ninh quốc tế.
Từ năm 1983, Richard H. Ullman, một học giả Hoa Kỳ, được coi là người tiên phong đưa
ra quan niệm về an ninh phi truyền thống (non-traditional security). Ông cho rằng an ninh quốc gia không nên hiểu theo nghĩa hẹp là bảo vệ nhà nước
trước những cuộc tấn công quân sự qua biên giới lãnh thổ mà an ninh quốc gia
còn phải đối mặt với những thách thức phi truyền thống, bao gồm: khủng bố quốc
tế, tội phạm xuyên quốc gia có tổ chức, an ninh môi trường, di cư bất hợp pháp,
an ninh năng lượng và an ninh con người.
Trải qua quá trình phát triển về nhận thức,
đến nay quan niệm về an ninh phi truyền thống đã phân nhánh thành hai trường
phái rõ rệt.
Trường phái thứ nhất quan niệm an ninh phi truyền thống
là an ninh tổng hợp, bao gồm tất cả các lĩnh vực như quân sự, chính trị, kinh
tế, xã hội, môi trường... Trường phái này cho rằng an ninh phi truyền thống không đối lập với an ninh truyền thống, mà
chỉ là sự mở rộng nội hàm của khái niệm an ninh truyền thống mà
thôi.
Trường phái thứ hai lại quan niệm an ninh phi truyền thống là một
lĩnh vực mới, phân biệt với an ninh truyền thống. Theo trường phái này thì an
ninh phi truyền thống sẽ không bao hàm lĩnh vực an ninh quân sự. An ninh truyền
thống và an ninh phi truyền thống là hai mặt hợp thành an ninh quốc gia nói
chung. Hiện nay quan điểm của Đảng và Nhà nước ta cũng theo cách tiếp cận này.
Có thể thấy giữa an ninh truyền thống và
an ninh phi truyền thống có mối liên hệ biện chứng. Các vấn đề an ninh truyền
thống và an ninh phi truyền thống thường có tác động qua lại, hơn nữa trong
những điều kiện nhất định còn có thể chuyển hóa lẫn nhau. Bên cạnh đó, một số
vấn đề vốn thuộc về lĩnh vực an ninh phi truyền thống có thể diễn biến thành
vấn đề an ninh truyền thống và ngược lại.
Tuy nhiên, giữa an ninh truyền thống và an
ninh phi truyền thống vẫn có những khác biệt rất cơ bản.
Một là, phạm vi quan tâm của an ninh
truyền thống thường lấy đơn vị là quốc gia, dân tộc; còn phạm vi quan tâm của
an ninh phi truyền thống lại bao gồm từ con người, quốc gia và cả nhân loại.
Hai là, nội dung quan tâm của an ninh
truyền thống tập trung chủ yếu ở lĩnh vực quân sự, chính trị, nhưng an ninh phi
truyền thống lại quan tâm ở nhiều lĩnh vực của đờỉ sống xã hội, môi trường sinh
thái và những vấn đề toàn cầu.
Ba là, mối đe dọa của an ninh truyền thống
chủ yếu đến từ bên ngoài biên giới quốc gia, còn các mối đe dọa an ninh phi
truyền thống lại đến từ cả bên trong và bên ngoài lãnh thổ quốc gia.
Bốn là, ứng phó với vấn đề an ninh truyền
thống nhấn mạnh biện pháp chính trị, quân sự, ngoại giao của từng quốc gia
riêng lẻ; trong khi đó, ứng phó với vấn đề an ninh phi truyền thống phải sử
dụng tổng hợp các biện pháp với sự tham gia của nhiều tổ chức, nhiều quốc gia
trên thế giới.
Ở Việt Nam, nhận thức về an ninh phi
truyền thống là cả một quá trình với nhiều giai đoạn, nhiều nấc thang từ thấp
đến cao.
Từ những năm 90 của thế kỷ XX, văn kiện
Đại hội VIII của Đảng (6/1996) đã thể hiện: “Cộng đồng thế giới đứng
trước nhiều vấn đề có tính toàn cầu (bảo vệ môi trường, hạn chế
sự bùng nổ về dân số, phòng ngừa và đẩy lùi những bệnh tật hiểm
nghèo...), không một quốc gia nào có thể tự giải quyết, mà phải có
sự hợp tác đa phương”.
Đại hội IX (01/2001) tiếp tục khẳng
định tinh thần của Đại hội VIII đồng thời bổ sung thêm vấn đề phòng
chống tội phạm quốc tế vào nội dung này.
Đại hội X (4/2006) đã bổ sung và phát
triển một số luận điểm quan trọng: “Nhiều vấn đề toàn cầu bức xúc
đòi hỏi các quốc gia và các tổ chức phối hợp giải quyết; khoảng cách
chênh lệch giữa các nhóm nước giàu và nước nghèo ngày càng lớn; sự
gia tăng dân số cùng với các luồng di cư; tình trạng khan hiếm nguồn
năng lượng, cạn kiệt tài nguyên, môi trường tự nhiên bị hủy hoại; khí
hậu diễn biến ngày càng xấu, kèm theo những thiên tai khủng khiếp;
các dịch bệnh lớn, các tội phạm xuyên quốc gia có chiều hướng tăng”.
Như vậy có thể thấy rõ, cho đến Đại hội
X, Đảng chưa chính thức sử dụng khái niệm “an ninh phi truyền thống”
trong các văn kiện chính trị. Tuy nhiên, Đảng đã nhận thức và chỉ ra
những dấu hiệu, những vấn đề của an ninh phi truyền thống đồng thời ý
thức được xu hướng phát triển và những tác động sâu sắc của những vấn đề này
trong tương lai.
Phải đến Đại hội XI của Đảng
(4/2011) thuật ngữ “an ninh phi truyền thống” mới chính thức sử dụng với
các nội dung cụ thể như chống khủng bố, bảo vệ môi trường và ứng phó
với biến đổi khí hậu, hạn chế bùng nổ dân số, phòng ngừa và hạn
chế dịch bệnh hiểm nghèo…
Đại hội XII (01/2016) đánh dấu một bước
tiến mới trong nhận thức của Đảng ta, bằng cách đặt an ninh phi truyền thống
bên cạnh an ninh truyền thống, đồng thời chỉ ra một số vấn đề toàn
cầu như an ninh tài chính, an ninh năng lượng, an ninh nguồn nước, an
ninh lương thực, biến đổi khí hậu, thiên tai, dịch bệnh, an ninh mạng,
xung đột sắc tộc, tôn giáo, khủng bố... Như vậy, an ninh phi truyền thống
đã được nâng lên ngang hàng với an ninh truyền thống, trở thành một lĩnh vực
quan trọng của an ninh quốc gia nói chung.
Đại hội XIII của Đảng
(01/2021) đã tiếp tục khẳng định nhận thức, quan điểm nhất quán về nội dung,
thách thức của an ninh phi truyền thống đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ
quốc hiện nay, trong đó nhấn mạnh: “Những vấn đề toàn cầu như: bảo vệ hòa
bình, an ninh con người, thiên tai, dịch bệnh, an ninh xã hội và an ninh phi
truyền thống, nhất là an ninh mạng, biến đổi khí hậu, nước biển dâng, ô nhiễm
môi trường... tiếp tục diễn biến phức tạp, “Những vấn đề an
ninh phi truyền thống ngày càng đa dạng, phức tạp, tác động mạnh mẽ”, từ đó Đảng đề ra nhiệm
vụ “sẵn sàng ứng phó hiệu quả các thách thức an ninh truyền thống và an ninh
phi truyền thống” ...
An ninh phi truyền thống đã và đang trở
thành một trong những mối quan tâm hàng đầu của các quốc gia trên thế giới. Do
đó, việc nghiên cứu, dự báo để chủ động có biện pháp phòng, chống là vấn đề cấp
thiết đối với mọi quốc gia, trong đó có cả Việt Nam. Để ứng phó hiệu quả với
tác động của an ninh phi truyền thống, bảo vệ an ninh quốc gia, cần thực hiện
một số giải pháp như sau:
Thứ nhất, tăng cường tuyên truyền nâng cao
nhận thức về an ninh phi truyền thống trong bối cảnh mới cho toàn thể cán bộ,
đảng viên và nhân dân. Có thể làm điều này bằng nhiều con đường, cách thức khác
nhau. Trước hết là thông qua hình thức truyền thông (báo, đài phát thanh truyền
hình…) để tác động đến nhận thức cho cộng đồng xã hội. Bên cạnh đó là lồng ghép
các biện pháp giáo dục trong nhà trường, tổ chức tuyên truyền thông qua các hội
nghị, hội thảo khoa học, thông tin thời sự… Các biện pháp này cần thực hiện
thường xuyên, đồng bộ và nội dung, hình thức phải hướng đến các đối tượng cụ
thể mới có thể đem lại hiệu quả.
Thứ hai, chủ động, tích cực phòng ngừa,
ứng phó với các mối đe dọa an ninh phi truyền thống. Một trong những đặc điểm
của công tác đảm bảo an ninh quốc gia là tính phòng ngừa rất cao. Bởi một khi
các nguy cơ gây mất an ninh quốc gia nếu chuyển hóa thành thực tế, dù ở mức độ
nào, cũng tác động tiêu cực đến đời sống bình yên của người dân, đến sự ổn định
và phát triển của quốc gia, dân tộc. Chính vì vậy, để ứng phó với những mối đe
dọa an ninh phi truyền thống. Đảng, Nhà nước ta cần chủ động đầu tư phát triển
kinh tế - xã hội bền vững, không ngừng nâng cao đời sống vật chất và tinh thần
của nhân dân, chăm lo bảo vệ môi trường sinh thái… Cần chủ động phân loại từng
lĩnh vực an ninh phi truyền thống với đặc điểm khác nhau để xác định những cơ
chế, phương thức ứng phó phù hợp. Bên cạnh đó cần xây dựng các lực lượng chuyên
trách về ứng phó các vấn đề an ninh phi truyền thống đủ về số lượng, đồng bộ về
cơ cấu, tinh thông nghiệp vụ, giỏi ngoại ngữ, có bản lĩnh chính trị vững vàng,
có kiến thức hội nhập quốc tế, đủ sức hoàn thành nhiệm vụ được giao.
Thứ ba, phát huy sức mạnh tổng hợp của hệ
thống chính trị và toàn xã hội trong giải quyết các vấn đề an ninh phi truyền
thống. An ninh phi truyền thống hầu hết đều là những vấn đề phức tạp, đa ngành,
đa lĩnh vực và có tác động rộng lớn đến đời sống xã hội. Chính vì thế, đối phó
với các mối đe dọa an ninh phi truyền thống đòi hỏi phải có sự tham gia có
trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và toàn xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng.
Trong đó, Đảng cần có những dự báo khoa học về xu hướng phát triển của tình
hình thế giới, nhận thức rõ các vấn đề an ninh phi truyền thống, từ đó xác định
chủ trương, đường lối để ứng phó phù hợp. Nhà nước cụ thể hóa chủ trương, đường
lối của Đảng thành chính sách, pháp luật, chỉ đạo lực lượng chuyên trách ứng
phó các vấn đề an ninh phi truyền thống trên từng lĩnh vực. Mặt trận Tổ quốc
Việt Nam và các đoàn thể có nhiệm vụ đoàn kết, tập hợp các lực lượng xã hội để
phối hợp phòng ngừa và ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống;
đồng thời phản biện các chương trình, dự án có khả năng tạo ra mối đe dọa an
ninh phi truyền thống, bảo đảm phát triển bền vững cho đất nước. Bên cạnh đó,
bản thân mỗi người dân cũng cần nâng cao trách nhiệm trước các vấn đề an ninh
phi truyền thống, tỉnh táo trước các sự kiện mà bản thân có thể tham gia một
cách vô thức.
Thứ tư, tăng cường mở rộng và tăng cường
hợp tác quốc tế để ứng phó với các nguy cơ của an ninh phi truyền thống. An
ninh phi truyền thống hầu hết là những vấn đề mà một quốc gia đơn lẻ không thể
nào tự mình giải quyết một cách trọn vẹn. Do đó, việc hợp tác cùng các nước,
các tổ chức khu vực và quốc tế trong việc ứng phó với những thách thức an ninh
phi truyền thống là một tất yếu khách quan. Để thực hiện chủ trương này, Việt
Nam cần chủ động và tích cực hội nhập quốc tế, trong đó chú trọng hợp tác về
phòng ngừa và ứng phó với các mối đe dọa an ninh phi truyền thống thông qua cơ
chế và phương thức đa dạng, linh hoạt; tham gia các cơ chế hợp tác an ninh song
phương và đa phương trên cơ sở đảm bảo lợi ích quốc gia dân tộc, đồng thời tôn
trọng các nguyên tắc cơ bản của luật pháp quốc tế.
Tóm lại, với xu thế toàn cầu hóa và sự
phát triển như vũ bão của khoa học công nghệ hiện nay, an ninh phi truyền thống
hiện đã và đang nổi lên như một bộ phận đặc biệt quan trọng của bảo vệ an ninh
quốc gia nói chung. Vì vậy, toàn thể cán bộ, đảng viên và nhân dân cần nâng cao
nhận thức về vấn đề này, đồng thời phải thể hiện tinh thần trách nhiệm cao
trong việc tham gia cùng các lực lượng chuyên trách ứng phó hiệu quả, kịp thời
những mối đe dọa an ninh phi truyền thống. Chỉ có như vậy an ninh quốc gia mới
được giữ vững, góp phần xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, đem lại cuộc sống an toàn,
hạnh phúc cho nhân dân, tham gia giải quyết những vấn đề toàn cầu đang đặt ra
bức thiết hiện nay và cả tương lai phía trước./.
