Trong lịch sử Việt Nam, có một vị tướng lắm tài nhiều tật, là Trần Khánh Dư. Ông quê Chí Linh, Hải Dương. Năm sinh không rõ. Người đời chép rằng ông có tài mưu lược, giỏi dùng binh, uyên thâm văn sử, nhưng ăn nói ngang tàng. Đánh trận thì rất có nghề. Cá tính mạnh như nước lũ. Làm kinh tế thì không ai bằng. Trong kháng chiến chống Nguyên Mông lần thứ nhất, ông lập công đánh thắng vang dội. Vua thấy ông vừa đẹp trai có trí vừa có dũng, phong làm Thiên tử nghĩa nam, tức con nuôi, vua yêu thương ông thật lòng.
Ông được thăng lên Phiêu Kỵ đại tướng quân, chức này phải là hoàng tử mới có. Sự nghiệp đang lên như diều gặp gió, nhưng chính ông tự tay cắt dây diều. Khánh Dư mắc một lỗi cực nặng: dâm đãng tư thông với công chúa Thiên Thụy, con gái vua Trần Thánh Tông, lúc ấy đã là vợ của Trần Quốc Nghiễn, con trai Hưng Đạo Vương.
Câu chuyện rúng động kinh thành. Theo luật, đáng lẽ phải xử tử, tịch thu gia sản. Vua Trần Thánh Tông đứng giữa hai cái khó, khônb xử thì luật pháp mất uy, mà xử thì tiếc một người tài, lỡ khi giặc tới lại không đủ tướng tài chống cự. Cuối cùng vua cho giải ra Hồ Tây, đánh 100 trượng. Nhưng vua ngầm dặn quan sai nha đánh chúc gậy xuống, nhìn thì rất đau nhưng không chết. Theo luật thời đó, ai bị đánh 100 trượng mà vẫn sống thì coi như thiên mệnh cho sống.
Khánh Dư bị tịch thu hết tài sản, mất hết chức quyền, trở về quê ở Chí Linh. Ông thấy quê mình làm than củi nhiều nên hàng ngày chở than xuống kinh thành bán, trở thành nhà cung cấp chính (main supplier) cho các đầu mối ở phố Hàng Than, giàu có rất nhanh.
Năm 1282, trong lúc vua đang đi trên sông, nhà vua nhìn thấy một chiếc thuyền lớn chở than vượt qua. Người lái thuyền đội nón lá, mặc áo ngắn. Vua cho người đuổi theo. Quân hiệu gọi: "Ông lái ơi! Có lệnh vua gọi!” Ông lái đò trả lời: "Lão chỉ là người buôn bán, chả có việc gì mà vua phải gọi cả!". Vua nghe xong thì thở dài. "Đúng nó rồi. Nói chảnh chảnh thì không ai qua nó.”Khánh Dư được gọi lên thuyền rồng. Vua nhìn người từng là đại tướng nay trở thành người bán than lam lũ, thấy thương nên vua tha tội, ban áo ngự cho ông, cho trở lại hàng ngũ các vương.
Năm 1287, quân Nguyên Mông xâm lược Đại Việt lần nữa. Trần Khánh Dư được Hưng Đạo Vương giao trấn giữ Vân Đồn, Quảng Ninh. Nhưng trận đầu tiên ông thất bại. Khánh Dư bị giải về kinh chịu tội. Khánh Dư không xin tha, chỉ nói: "Lấy quân pháp mà xử, tôi cam chịu tội. Nhưng xin cho tôi khất vài ba ngày. Tôi sẽ lập công để bù.” Vua đồng ý. Ông về lại Vân Đồn, mưu kế đánh tan đoàn quân lương thực của quân Nguyên, thu hết hậu cần. Ông quan niệm: Đánh nhau trực tiếp thì thắng ta, nhưng không có cơm thì không thể đánh, không ai uy dũng được khi đang trong cơn đói hành hạ. Ta sẽ đánh vào chuỗi cung ứng (supply chain) của quân Nguyên. Và chính vì thế, chiến thắng Vân Đồn trở thành một trong những chiến công quan trọng của cuộc kháng chiến năm 1288 vì quân Nguyên khắp nơi bị cắt đứt lương thực, không còn nhuệ khí chiến đấu.
Khánh Dư trấn giữ Vân Đồn, nơi người dân sống chủ yếu bằng buôn bán với phương Bắc. Ông mở cửa, cho giao thương, Vân Đồn lúc đó giàu có sầm uất nhộn nhịp vô cùng. Ông thấy quân lính đội nón kiểu người phương Bắc thì ra lệnh: "Không được đội nón phương Bắc. Phải đội nón Ma Lôi, người Việt và người phương Bắc không khác nhau mấy về hình dạng, khi chiến tranh sẽ không phân biệt ai địch ai ta, lúc đó cứ nhìn cái nón mà xử”. Sau đó chính ông bán nón Ma Lôi, dân chúng tranh nhau mua, giúp ông có tiền rất nhiều.
Ông dùng quyền lực của mình để tạo ra thị trường cho hàng hóa của chính mình. Ông không nhận hối lộ, chỉ ma lanh tạo những đợt sóng thị trường như vậy. Ông luôn tung tin là quân Nguyên Mông sẽ tiếp tục đánh nước ta, nên triều đình lẫn nhân dân đều cần đúc vũ khí dự trữ. Lúc này thì ông lại cung cấp nguyên liệu kim loại. Khâm định Việt sử nhận xét ông có công đánh giặc nhưng: "Lúc trẻ thì dâm, lúc già thì tham, giữ chức trấn thủ ở đâu, người ở đó đều oán ghét.”
Hưng Đạo Vương là người duy lý, ông không để ý chuyện vặt hay cảm xúc thông thường, khi ra sách Vạn Kiếp Tông Bí Truyền Thư thì vẫn mời Khánh Dư viết lời tựa. Khánh Dư viết: "Người giỏi cầm quân thì không bày trận, người giỏi bày trận thì không phải đánh, người giỏi đánh thì không thua, người khéo thua thì không chết.”
Vua Trần thì nhận xét: Trần Khánh Dư đủ thông minh để nhìn thấu thiên hạ, nhưng lại không đủ tỉnh táo để nhìn thấu chính mình, không vượt qua được sắc và tiền. Nhưng có tật thì trị, có tài thì dùng. Ai cũng thích người ngoan, dễ bảo, làm đúng quy trình, không cãi sếp, nhưng người vậy thì khó tạo ra đột phá. Có những người rất khó quản, rất cá tính, nhiều lúc khiến mình phát điên. Nhưng khi giao việc, họ có thể tạo ra kết quả mà trăm người cộng lại cũng chưa chắc làm được. Vậy thì vẫn dùng, nhưng kiểm soát. Chấp nhận sự khác biệt, tuy nhiên không phải vì cậy tài mà muốn làm gì thì làm.
Trần Khánh Dư không sợ bị ghét. Ông nói thẳng "tướng là chim ưng, lính và dân là vịt. Giết vịt nuôi chim ưng thì có gì lạ?". Đó là suy nghĩ có trong đầu nhiều người lúc đó, không không ai dám nói ra. Nhà sử học Nguyễn Khắc Thuần bình luận: "Nhờ tài cao mà lập được công lớn, nhưng cũng bởi đức mỏng mà để tiếng xấu với đời. Khánh Dư đủ tài năng để trở thành một danh tướng, nhưng không đủ kỷ luật để trở thành một con người đáng kính".
Năm 1340, Trần Khánh Dư qua đời. Hơn bảy trăm năm sau, người Việt vẫn nhớ đến ông. Nhớ chiến thắng Vân Đồn. Nhớ vì câu chuyện chèo thuyền bán than (câu tục ngữ lên voi xuống chó), nhưng cũng nhớ cả chuyện những chiếc nón Ma Lôi. Tui nghĩ, Trần Khánh Dư mới là một con người rất thật, rất đời. Có tài, có tật, có công, có lỗi. Và vì thế, lịch sử vẫn cho ông một vị trí rất riêng./.
Ảnh minh họa!
#QV-ST!
