Những ngày qua, bênh vực Nỗi buồn chiến tranh, có ý kiến của một số người trong giới văn chương đưa ra một lập luận nghe có vẻ rất “thuyết phục”: tác phẩm được dịch ra nhiều thứ tiếng, được độc giả nước ngoài biết đến, được giới văn chương quốc tế đánh giá cao... vậy thì tại sao người Việt Nam lại phải tranh luận?
Xin thưa, chính chỗ này mới cần phải tranh luận!
Một tác phẩm được nước ngoài dịch, được nước ngoài khen, được một giải thưởng nước ngoài ghi nhận... đó là một dữ kiện về sự tiếp nhận quốc tế, chứ không phải giấy chứng nhận chân lý về tư tưởng, lịch sử hay giá trị xã hội của tác phẩm.
Nếu cứ “Tây khen” là mặc nhiên đúng thì hóa ra người Việt Nam không còn quyền tự đánh giá văn chương của chính mình?
Vậy những tác phẩm viết về chiến tranh Việt Nam được phương Tây ca ngợi, nhưng có cách nhìn khác với lịch sử và ký ức của dân tộc, chúng ta cũng phải cúi đầu công nhận?
Không thể có thứ logic như vậy!
Nhà thơ Trần Đăng Khoa từng lập luận rằng không phải ngẫu nhiên Nỗi buồn chiến tranh được dịch ra hàng chục thứ tiếng và phát hành ở nhiều quốc gia. TS Hà Thanh Vân thì nhấn mạnh việc tác phẩm mở rộng biên độ tự do sáng tạo và đặt bi kịch con người ở trung tâm chiến tranh.
Nhưng xin hỏi: dịch được nhiều thứ tiếng thì chứng minh điều gì?
Nó chứng minh tác phẩm có sức lan tỏa quốc tế.
Hết!
Nó không tự động chứng minh rằng mọi quan niệm lịch sử trong tác phẩm đều đúng. Càng không thể lấy thị hiếu của một bộ phận độc giả nước ngoài làm thước đo duy nhất để đánh giá một tác phẩm khi tác phẩm ấy được đưa vào đời sống giáo dục Việt Nam.
Văn chương có quyền hư cấu.
Văn chương có quyền đau đớn.
Văn chương có quyền viết về mất mát, tình yêu, sự ám ảnh và những góc khuất của con người.
Nhưng tự do sáng tạo không đồng nghĩa với quyền biến một cách nhìn cá nhân thành sự thật lịch sử duy nhất.
Đặc biệt, khi tác phẩm được đưa vào SGK, vấn đề lại càng khác.
Đó không còn đơn thuần là chuyện một người lớn mua sách về đọc rồi thích hay không thích. Đó là vấn đề lựa chọn ngữ liệu cho học sinh. Và khi ấy phải đặt thêm những câu hỏi về độ phù hợp với lứa tuổi, giá trị giáo dục, ngôn ngữ, bối cảnh lịch sử và tác động nhận thức.
Chính Tổng Chủ biên một bộ SGK Ngữ văn còn cho rằng khó tìm tác phẩm nào phù hợp hơn Nỗi buồn chiến tranh cho yêu cầu chương trình lớp 12.
Vậy thì càng phải hỏi: phù hợp ở điểm nào? Phù hợp với mục tiêu giáo dục nào? Những giới hạn nào của tác phẩm đã được cân nhắc? Và học sinh sẽ được hướng dẫn tiếp nhận nó như thế nào?
Không thể lấy hai chữ “sáng tạo” làm cái ô che cho mọi tranh luận.
Cũng không thể lấy “thế giới công nhận” làm chiếc gậy để bịt miệng những người có cách nhìn khác.
Một nền văn học trưởng thành phải chịu được tranh luận.
Một nền giáo dục có trách nhiệm càng phải chịu được chất vấn.
Và một dân tộc có lịch sử đau thương, có hàng triệu người đã hy sinh, càng có quyền đòi hỏi khi văn học viết về chiến tranh phải phân biệt thật rõ: đâu là quyền hư cấu của nhà văn, đâu là cách nhìn nghệ thuật, đâu là nhận thức lịch sử và đâu là những giá trị mà giáo dục cần truyền lại cho thế hệ sau.
Điều đáng nói hơn nữa là câu chuyện “vinh danh” cũng không phải đã khép lại theo cách những người bênh vực mong muốn. Ngày 8/1/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 14/QĐ-BVHTTDL đưa Nỗi buồn chiến tranh ra khỏi danh sách 50 tác phẩm tiêu biểu, sau khi rà soát tiêu chí, quy trình bình chọn và tiếp nhận ý kiến của tác giả.
Vậy thì có lẽ đã đến lúc thôi dùng lập luận:
“Nước ngoài khen, thế giới công nhận, nên Việt Nam phải công nhận.”
Không!
Người Việt Nam có quyền tự đánh giá văn chương của mình.
Có quyền trân trọng tài năng của một nhà văn nhưng đồng thời đặt câu hỏi về tác phẩm.
Có quyền công nhận giá trị nghệ thuật nhưng không mặc nhiên chấp nhận mọi thông điệp lịch sử, chính trị hay xã hội nằm trong đó.
Văn chương cần tự do, nhưng tự do không có nghĩa là đứng ngoài trách nhiệm với xã hội.
Đó mới là điều cần tranh luận cho đến cùng./.
#QV-ST!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét