Thời gian gần đây, đặc biệt là ngày hôm qua, trên mạng xã hội Facebook xuất hiện một số bài viết cho rằng trên đài phun nước Con Cóc ở Vườn hoa Diên Hồng, Hà Nội có hài cốt của một viên quan chức cao cấp người Pháp.
Thông tin này được một số trang có lượng người theo dõi và ảnh hưởng khá lớn đăng lại, thậm chí từ đó còn xuất hiện những ý kiến đặt vấn đề về cái gọi là “trấn yểm” tại khu vực này.
Thông tin về hài cốt thực ra không chỉ xuất hiện trên mạng xã hội mà trước đó đã được một số báo và trang thông tin điện tử đăng lại.
Nguồn đáng chú ý là bài “Vườn hoa Diên Hồng 120 năm trước” của tác giả Minh Phúc, đăng ngày 24/9/2018 trên trang Trung tâm Lưu trữ quốc gia I. Cuối bài, tác giả dẫn nguồn Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ, hồ sơ 9482.
Mới nhất hôm 25/8, 1 tờ báo điện tử đã viện dẫn thông tin từ nguồn này trong bài viết có tên”Ít người biết: Trên đỉnh đài phun nước vườn hoa Con Cóc (Hà Nội) có ngôi mộ cổ 125 năm của Quyền Toàn quyền Đông Dương”.
Sau khi tìm hiểu lại các tài liệu của Việt Nam và Pháp, đồng thời hôm nay trực tiếp liên hệ với Trung tâm Lưu trữ quốc gia I để kiểm tra chính hồ sơ 9482, mình xin có đôi lời như sau.
Người được nhắc đến là Léon Jean Laurent Chavassieux (1848–1895), một quan chức cao cấp trong bộ máy thuộc địa Pháp ở Đông Dương, từng giữ chức Thống sứ Bắc Kỳ (Résident supérieur au Tonkin) và từng đảm nhiệm quyền Toàn quyền Đông Dương. Chavassieux sinh ngày 29/7/1848 tại Montbrison, Loire, Pháp và mất tại Hà Nội ngày 7/6/1895, khi chưa đầy 47 tuổi.
Chỉ năm ngày sau, báo Pháp L’Avenir du Tonkin số ra ngày 12/6/1895 đăng bài Obsèques de M. Chavassieux – “Lễ tang ông Chavassieux”, tường thuật khá chi tiết tang lễ và việc mai táng ông.
Theo bài báo, thi hài Chavassieux đã được đặt vào quan tài từ hôm trước. Từ 4 giờ 30 chiều, các đơn vị quân đội trong lực lượng đồn trú tập hợp làm lễ danh dự. Đến 5 giờ 30, lễ di quan bắt đầu trong tiếng đại bác bắn loạt chào và tiếng kèn. Đoàn tang có vệ binh bản xứ, quân nhạc Trung đoàn Hải quân số 9 và khoảng 50 vòng hoa.
Chiếc quan tài được bài báo mô tả: «le cercueil épais, d’un poids énorme»
Tức là: “Chiếc quan tài dày, có trọng lượng cực lớn.”
Quan tài nặng đến mức những người phu khiêng không đủ sức đưa xuống các bậc thềm. Bài báo ghi họ hai lần làm rơi quan tài, cuối cùng phải có những người châu Âu trợ giúp mới đưa được lên xe tang.
Quan trọng hơn, bài báo ghi rất rõ nơi Chavassieux được an táng: «…on arrive au cimetière de la route de Hué où a été faite l’inhumation.»
Tức: “…đoàn tới nghĩa trang đường Huế (phố Huế?), nơi việc an táng được tiến hành.”
Ngay sau đó là câu: «Après les prières, M. le général Duchemin s’avance sur le bord de la tombe…»
Tức: “Sau những lời cầu nguyện, Tướng Duchemin tiến đến bên mép ngôi mộ…”
Như vậy, tài liệu báo chí Pháp xuất bản ngay sau sự kiện ghi cụ thể: Chavassieux mất tại Hà Nội ngày 7/6/1895, thi hài được đặt trong một chiếc quan tài rất nặng, được đưa tới nghĩa trang đường Huế và an táng tại đó.
Chỗ này các bác đọc kỹ giúp.
Hai năm sau, ngày 30/4/1897, Thống sứ Bắc Kỳ ban hành Nghị định số 263 về việc tuyển chọn bản vẽ thiết kế công trình tưởng niệm Chavassieux. Theo tài liệu được Trung tâm Lưu trữ quốc gia I giới thiệu, công trình được xây dựng “trên chính phần mộ của ông ở nghĩa trang cũ của Hà Nội”, với kinh phí dự tính 3.250 đồng. Thiết kế của kiến trúc sư Harlay được lựa chọn, nhà thầu Guillaume được giao thi công và năm 1898 công trình được nghiệm thu.
Một nguồn tiếng Pháp khác, trong phần giới thiệu về kiến trúc sư Noël Louis Daniel Fabre, cũng ghi: «Auteur du monument Chavassieux au cimetière de Hanoï (1898).»
Tức: “Tác giả Đài tưởng niệm Chavassieux tại nghĩa trang Hà Nội (1898).
Các bác lưu ý, Đài tưởng niệm này được xây dựng ngay trên trên phần mộ của viên Quan Pháp. Chắc chắn nó rất chắc chắn, như những gì chúng ta thường thấy trên phần mộ của những nhân vật có chút tiếng tăm ở các nghĩa trang châu Âu. Nó khánh thành năm 1898, tức 3 năm sau khi viên quan Pháp này được đào sâu chôn chặt trong 1 quan tài bằng gỗ lim rất nặng.
Còn đài phun nước Con Cóc tại Vườn hoa Diên Hồng ngày nay lại có một mốc thời gian muộn hơn.
Phải đến ngày 29/9/1899, Hội đồng Thành phố Hà Nội mới họp bàn và lựa chọn vị trí xây dựng đài phun nước tại khu đất đối diện Dinh Thống sứ Bắc Kỳ, giới hạn bởi các đại lộ Henri Rivière, Courbet và phố Cựu Lâu, nay tương ứng khu vực các phố Ngô Quyền, Lý Thái Tổ và Lê Thạch. Năm 1901, đài phun nước hoàn thành và được đưa vào sử dụng.
Các mốc này cũng chính là những gì bài “Vườn hoa Diên Hồng 120 năm trước” của Minh Phúc, đăng ngày 24/9/2018 trên trang Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, trình bày. Theo bài viết, năm 1897 người Pháp tuyển chọn thiết kế xây đài tưởng niệm Chavassieux “trên chính phần mộ của ông ở nghĩa trang cũ của Hà Nội”; năm 1898 công trình được nghiệm thu. Đến 29/9/1899, Hội đồng Thành phố Hà Nội mới chọn vị trí xây đài phun nước tại khu vực Vườn hoa Diên Hồng ngày nay và năm 1901 công trình hoàn thành.
Tuy nhiên, khi mô tả đài phun nước, tác giả Minh Phúc không hiểu sao lại có một câu:
“Ở giữa và trên trụ đá ấy chính là tiểu sành đựng di hài của Chavassieux.”
Cuối bài, tác giả chỉ dẫn nguồn tài liệu là “Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, Phông Phủ Thống sứ Bắc Kỳ, hồ sơ 9482.”
Có thêm hai dữ liệu đáng chú ý.
Năm 2009, nhiếp ảnh gia Stéphane Asseline thực hiện khảo sát đài phun nước trong chương trình khảo sát chuyên đề về di sản kiến trúc thuộc địa Hà Nội. Hồ sơ hiện được lưu trong cơ sở dữ liệu POP của Bộ Văn hóa Pháp, mã IVR11_20090000350. Phần chú thích ghi:
«Vue d’ensemble de la fontaine du square Chavassieux construite en 1901.»
Tức: “Toàn cảnh đài phun nước tại Quảng trường Chavassieux, được xây dựng năm 1901.”
Đối tượng được xác định là: «fontaine; square» tức “đài phun nước; quảng trường”.
Trong hồ sơ khảo sát này không có thông tin nói công trình là mộ, cũng không có thông tin về tiểu sành hay hài cốt Chavassieux.
Khảo sát báo chí Pháp đương thời qua sự trợ giúp của AI, cũng không thấy bất cứ thông tin nào về việc này.
Như đã mô tả ở trên, năm 1898, đài tưởng niệm viên quan Pháp này đã được xây dựng chắc chắn trên phần mộ ông ta ở nghĩa trang. Vậy thì chẳng có lý do ngay sau đó lại quật mộ ông ta lên, moi hài cốt từ quan tài gỗ lim chắc chắn cho vào tiểu sành để lộ thiên trên nóc 1 đài phun nước, chưa kể đó là 1 việc cực kỳ cấm kỵ theo quan điểm Thiên chúa giáo.
Đến năm 2024, đài phun nước Con Cóc được tiến hành một cuộc tu bổ lớn. Phương án của đơn vị thực hiện là “tu bổ triệt để, hạ giải toàn bộ công trình”. Các cấu kiện đá được tháo dỡ, quét 3D, đánh số, sửa chữa rồi lắp lại; phần kết cấu gạch bên trong được thay bằng bê tông cốt thép.
Trong những thông tin công khai mà mình tìm được về quá trình hạ giải và tu bổ này không có thông tin nào về việc phát hiện hoặc xử lý tiểu sành hay hài cốt Chavassieux.
Và cuối cùng là việc xác minh hôm nay, ngày 3/9/2026.
Do bài của Minh Phúc dẫn cụ thể hồ sơ 9482, sáng nay mình đã trực tiếp liên hệ Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, đề nghị kiểm tra chính hồ sơ này để xác thực chi tiết về chiếc tiểu sành.
Một cán bộ có trách nhiệm của Trung tâm, trưa nay sau khi lấy hồ sơ ra đọc, đã nhắn tin trả lời mình, khẳng định:
“Nếu theo hồ sơ đó thì không có chi tiết đó trong hồ sơ.”
Cán bộ này đồng thời cho biết tác giả Minh Phúc hiện không có ở Việt Nam và đã báo cáo cấp trên để trước mắt sửa, bỏ chi tiết này trong bài viết.
Xin hoan nghênh sự vào cuộc có trách nhiệm của Trung tâm Lưu trữ quốc gia 1 trước 1 thông tin đầy tranh cãi đã tồn tại từ 8 năm nay.
Như vậy, chuỗi tài liệu hiện có cho thấy: năm 1895 Chavassieux được chôn bằng quan tài tại nghĩa trang đường Huế; năm 1897 người Pháp tổ chức tuyển chọn thiết kế đài tưởng niệm trên phần mộ của ông; năm 1898 công trình tại nghĩa trang được nghiệm thu; đến năm 1899 mới chọn địa điểm xây đài phun nước và năm 1901 đài phun nước mới hoàn thành. Hồ sơ khảo sát của Bộ Văn hóa Pháp năm 2009 không nói đến hài cốt; cuộc hạ giải toàn bộ công trình năm 2024 cũng không có thông tin công khai nào về việc phát hiện hài cốt.
Và điểm quan trọng nhất, chính hồ sơ 9482 được bài viết năm 2018 viện dẫn, sau khi được Trung tâm Lưu trữ quốc gia I kiểm tra lại ngày 3/9/2026, cũng không có chi tiết về việc đặt tiểu sành đựng di hài Chavassieux trên đài phun nước.
Cách đây 3 ngày, qua một cuộc điện thoại trao đổi, nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, người đã dành rất nhiều năm nghiên cứu về Hà Nội cũng khẳng định với mình không hề có chuyện đó.
Vậy đó, thưa các bạn. Đây mới là SỰ THẬT!
#QV-ST!
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét