Đặc điểm của tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam

 

 Tín ngưỡng thờ mẫu ở Việt Nam mang tính đa dạng, phong phú

 Tính đa dạng, phong phú của đối tượng thờ. Các nhân vật nữ được người dân Việt tôn vinh trong tín ngưỡng thờ Mẫu bao gồm cả Mẫu nhân thần và Mẫu nhiên thần (Mẫu thiên). Có Mẫu đi ra từ trong các huyền thoại, truyền thuyết, có Mẫu là những con người có thật trong lịch sử được tôn vinh, được thần thánh hóa. Có Mẫu là những công chúa, hoàng hậu thuộc tầng lớp quyền quý trongxã hội, nhưng cũng có những Mẫu xuất thân từ tầng lớp bình dân nghèo khổ. Có Mẫu lo dựng nước, giữ nước, có Mẫu lo mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, vạn vật sinh trưởng. Có Mẫu cai quản vùng trời, lại có Mầu cai quản vùng đất. Có Mầu cai quản vùng rừng, núi, lại có Mẫu cai quản vùng sông nước,...

 Mẫu Tứ phủ là loại hình tín ngưỡng khá phổ biến ở nhiều địa phương. Mẫu Tứ phủ là tín ngưỡng thờ các thánh Mẫu cai quản 4 vùng, miền bao gồm:

Mẫu Thượng Thiên cai quản Thiên phủ (miền trời); Mẫu Địa cai quản Địa phủ (miền đất); mẫu Thượng ngàn cai quản Nhạc phủ (miền rừng, núi) và Mẫu Thoải cai quản Thoải phủ (miền sông, biển). Ở một số địa phương, dân gian cho rằng, mẫu Tứ phủ chính là hóa thân của Mẩu Liễu Hạnh. Do vậy, thờ Mẫu Tứ phủ ở nhiều nơi cũng chính là thờ Thánh Mẩu Liễu Hạnh[1].

 Tín ngưỡng thờ Mẩu mang tỉnh phổ biến

 Ở Việt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu tồn tại rất phổ biến trong nhiều tộc người. Cộng đồng người Hoa thờ bà Thiên Hậu, cộng đồng người Chăm thờ bà mẹ xứ sở Ponagar, cộng đồng người Kinh thờ rất nhiều Mẫu như Quốc Mẫu (Mẹ Âu Cơ), Vương Mẫu (mẹ Thánh Gióng), Cung Từ Quốc Mẫu (mẹ vua Lê Thánh Tông), Mẫu Tam phủ, Mẫu Tứ phủ,...  

 Tín ngưỡng thờ Mẫu có ở khắp các vùng, miền trên đất nước trải dài từ Bắc vào Nam, từ đồng bằng đến miền núi trong các cộng đồng người Kinh cũng như trong những cộng đồng người dân tộc thiểu số. Theo thống kê sơ bộ, hiện nay trên cả nước có đến 1.200 đền, miếu, phủ là cơ sở thờ tự của tín ngưõng thờ Mẫu. Trong hệ thống chùa Phật giáo có đặt ban thờ Mẫu ở nhiều vùng, miền trên cả nước mà phổ biến là ở vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Sự phát triển rộng khắp của tín ngưỡng thờ Mẫu trong nhiều tộc người, ở nhiều vùng, miền trên đất nước đã phần nào phản ánh được vai trò của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống tâm linh cũng như trong đời sống tinh thần của người Việt Nam hiện nay. Tuy có sự khác biệt nhất định trong cách thức thờ phụng giữa các tộc người, các vùng, miền, nhưng điểm chung vẫn là phong tục truyền thống thờ Mẹ của người Việt. Ẩn sau tín ngưỡng ấy là sự biết ơn công lao sinh dưỡng là khát vọng của người dân về một cuộc sống bình yên, hạnh phúc.

Tín ngưỡng thờ Mẫu có tính hòa đồng, hỗn dung với các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo khác

 Việt Nam là một quốc gia đa tôn giáo và tín ngưỡng. Trong quá trình phát triển, các hình thức tín ngưỡng, tôn giáo luôn đan xen lẫn nhau cùng tồn tại một cách hài hòa. Là một loại hình tín ngưỡng dân gian trong hệ thống tôn giáo, tín ngưỡng của Việt Nam, tín ngưỡng thờ Mẫu cũng mang những đặc điểm chung đó. Tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam không đóng khung trong một khuôn hình mà “bung ra nhiều cung cách, dáng vẻ, nhiều khi còn mở toang cửa cho thần thánh của các tôn giáo, tín ngưỡng khác ùa vào như một liên kết vui vẻ”^[2].

 Theo thống kê sơ bộ thì tín ngưỡng thờ Mẫu ở Việt Nam thờ phụng trên 60 vị thần khác nhau, trong đó các Mẫu là nhân vật trung tâm. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu có vị thần của Đạo giáo như Ngọc Hoàng, có các vị thần của hệ thống tín ngưỡng dân gian của người Việt như Đức Thánh Trần hoặc các Thành hoàng làng, các con vật được nhân cách hóa,...

 Bên cạnh đó, không thể không kể đến sự dung hòa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu với Phật giáo, đặc biệt là Phật giáo ở vùng đồng bằng Bắc Bộ Việt Nam.

 Thần tích của các Mẫu luôn gắn liền với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc

Lịch sử dân tộc Việt Nam là lịch sử của quá trình dựng nước và giữ nước. Trải suốt quá trình ấy, vai trò, vị trí của người phụ nữ đã được khẳng định, được đề cao. Chính vì vậy, thần tích các Mẫu đa phần đều in đậm dấu ấn lịch sử của dân tộc. Hay nói cách khác là dân gian đã “lịch sử hóa” các Mẫu, biến các Mẫu cùng hệ thống thần linh của tín ngưỡng thờ Mẫu thành các nhân vật lịch sử gắn với quá trình dựng nước và giữ nước của dân tộc Việt Nam. Trong quan niệm của dân gian, Mẫu Âu Cơ là mẹ tạo dựng dòng giống Lạc Việt; Thánh Mẫu Liễu Hạnh chuyên lo việc khuyến thiện, trừng ác; Bà Chúa Xứ, Bà Đen, Bà Thiên Y A Na... là các Mẩu chuyên lo việc chữa bệnh, đuổi quỷ, trừ tà, giữ yên làng xóm,... Các Mầu cũng có thể là người có công trong việc giúp chồng, con đánh giặc giữ nước. Như bà Phạm Thị - người đã có công sinh thành ra vị vua khởi nghiệp của nhà Lý - Lý Công Uẩn, hay bà Ba Đề Thám - người đã có công giúp chồng dựng cờ khởi nghĩa,... Dù xuất thân là nhân vật lịch sử hay chỉ là huyền thoại và thuộc tộc người nào thỉ trong tâm thức dân gian, các Mẫu đều có vai trò rất lớn trong lịch sử hình thành và phát triển của đất nước.

---

[1]Theo thần tích, Mẫu Liễu Hạnh là công chủa, con gái Ngọc Hoàng, vì phạm tội đánh vỡ chén ngọc mà bị đày xuống trần gian. Mầu Liễu Hạnh có thể đi chu du khắp nơi trong thiên hạ, có thể trừng phạt bất cứ ai không tôn trọng bà và có khả năng cứu giúp những người hiền lành, yếu đuối, che chở cho những người gặp khó khăn, hoạn nạn... Cổ thể nói, Mẩu Liễu Hạnh là thần chù trong tín ngưỡng thờ Mẩu ở Việt Nam. Bà được coi là một trong Tứ bất từ của tín ngưỡng Việt Nam. Đây là biểu tượng tập trung nhất thể hiện vai trò, vị trí cũng như khát vọng vươn lên của người phụ nữ Việt Nam.

^[2]Mai Thanh Hối,^ềTim hiểu tín ngưỡng truyền thống Việt Nam,Nxb.Văn hóa dân tộc, H.2005, tr. 154-155.