Đặc điểm của tín ngưỡng thờ Thành hoàng

 

- Các đối tượng được tôn thờ trong tín ngưởng thờ Thành hoàng ở Việt Nam rất đa dạng

+ Các vị thần đều có nguồn gốc nhân thần hay nhiên thần, nhưng được mở rộng, trở thành thần bản mệnh có vai trò bảo trợ thành trì, thần dân ở đô, phủ và trải rộng đến nơi thôn dã, ngự tại thôn làng.

+ Về nguồn gốc xuất thân của Thành hoàng ở Việt Nam nhiều khi có gốc tích là tiện dân, như ăn mày, ăn trộm, tà dâm. Các Thành hoàng này không được thế lực quan phương thừa nhận song vẫn được người dân thờ phụng. Ngoài ra, các Thành hoàng của người Việt không chỉ có công hộ quốc mà còn có công giúp dân. Họ có thể là người có công khai khẩn đất đai, mở mang xóm làng; là người mang lại kế sinh nhai cho dân chúng và được tôn làm tổ sư, tổ nghề, được suy tôn làm Thành hoàng làng.

+ Nguyên nhân của đặc điểm trên, suy cho cùng do ảnh hưởng của tâm thức văn hóa của các cộng đồng cư dân Việt; do cơ tầng văn hóa của Việt Nam được hình thành lâu dài, lại trải qua quá trình mưu sinh đầy gian nan, vất vả; do cuộc đấu tranh dai dẳng, khốc liệt chống các thế lực ngoại xâm quy định.

- Thành hoàng ở Việt Nam gần gũi, gắn bỏ với cuộc sống thường nhật của nhân dân

Thần linh của người Việt không phải là những đấng siêu nhiên, tồn tại đâu đó trong vũ trụ, mà là sống bên cạnh con người, có khi hóa thân thành con người, để cưu mang giúp đỡ phù hộ, độ trì cho người lương thiện, trừng phạt kẻ bất lương. Chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy đặc điểm trên đây trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, trong tín ngưỡng thờ mẫu, thờ anh hùng dân tộc và đương nhiên trong cả tín ngưỡng thờ Thành hoàng. Khi cuộc sống gặp khó khăn, các vị vua thường lập đàn cầu đảo sự trợ giúp của thần linh; còn người dân cũng thực hiện các nghi thức thờ phụng để cậy nhờ cầu khấn các vị thần Thành hoàng, các vị gia tiên.

+ Nhiều người được tôn làm Thành hoàng là những người mà khi sống có quan hệ đặc biệt với xóm làng. Họ có thể là người có công giúp dân làng trong sản xuất, chống thiên tai, dịch bệnh hay giặc dã. Có người mặc dù không được giới cầm quyền thừa nhận thậm chí gọi là “tà thần”, song họ vẫn được dân chúng ngưỡng mộ, tôn sùng. Tín ngưỡng thờ Thành hoàng ở Việt Nam do đó trở thành tín ngưỡng của các tầng lớp dân cư, tồn tại và trải rộng tới khắp các miền quê.

- Tin ngưỡng thờ Thành hoàng ở Việt Nam tồn tại đan xen với các loại hình tín ngưỡng, tôn giáo khác

Tín ngưỡng thờ Thành hoàng đan xen với tín ngưỡng thờ thần rất phổ biến ở Việt Nam.

+ Sự đan xen này thể hiện rõ tại các cơ sở thờ tự. Trước kia thần Thành hoàng được thờ trong đền, miếu, cũng có thần được thờ cả trong chùa của Phật giáo, theo quan niệm “Tam giáo đồng nguyên”. Sang thế kỷ thứ XV, nhà nước phong kiến với những ảnh hưởng mạnh của Nho giáo, đã kéo theo sự ra đời của ngôi đình. Một số đình không chi là công sở của nhà nước mà còn thờ cả Thành hoàng; là trung tâm diễn ra các lễ hội của dân địa phương.

+ Đối tượng thờ phụng trong tín ngưỡng thờ Thành hoàng rất đa dạng, hay bắt gặp nhất là Sơn thần, Thủy thần, Nhiên thần, Nhân thần. Tuy nhiên, nhân thần vẫn là loại Thành hoàng có số lượng nhiều nhất. Đáng chú ý là thần linh trong tín ngưỡng thờ Thành hoàng được vua phong và phân cấp quản lý, có định ra các định chế cụ thể cho việc tế lễ. Đó là cái lõi của Thành hoàng theo kiểu Trung Hoa nhằm thể hiện uy quyền tuyệt đối của nhà vua - Thiên tử - không chỉ đối với con người, sông núi mà cả với bách thần. Như vậy, ngay cả niềm tin tín ngưỡng cũng bị chế định bởi lợi ích của tập đoàn cầm quyền và có tính giai cấp.

Khi xâm nhập vào Việt Nam, trong thời kỳ chính quyền phong kiến chưa đủ sức vươn tới kiểm soát một cách chặt chẽ các chốn thôn quê, thì việc nhà vua sắc phong Thành hoàng chỉ rất hãn hữu. Nhưng bắt đầu từ thời Hậu Lê, khi Nho giáo được đề cao, khi sức mạnh của chính quyền nhà nước phong kiến đã vươn tới khắp các vùng miền quê, thôn dã thì sắc phong thần trở nên phổ biến, thường xuyên. Vì vậy kể từ thời Hậu Lê đến triều Nguyễn, tín ngưỡng thờ Thành hoàng có cơ sở, điều kiện hơn để phát triển.

Hàng năm trong các làng xã, các hội lễ được tổ chức, quy tụ mọi tầng lớp dân cư mà đối tượng thiêng trong lễ hội có liên quan trực tiếp đến các Thành hoàng làng. Những lễ hội đó thực sự đã trở thành một mô thức văn hóa của cộng đồng cư dân nông nghiệp, góp phần làm mờ nhạt sự phân chia đẳng cấp trong xã hội và khoảng cách giữa thần và người.