Nhìn lại 5 yếu tố khiến chiến tranh Libya có bước nhảy vọt; chiến dịch đánh chiếm Tripoli kết thúc nhanh chóng thuận lợi. Tương lai đầy thách thức và hy vọng đang chờ đợi người Libya thời kỳ hậu Gaddafi.

 

Ngày 23/8/2011, quân nổi dậy Libya tuyên bố lực lượng này đã giành chiến thắng trong trận chiến tại Tripoli. "Trận chiến đã kết thúc". Phát ngôn viên lực lượng nổi dậy Ahmed Bani thông báo tổng hành dinh của Hội đồng Dân tộc Chuyển tiếp (NTC) sẽ được chuyển về thủ đô Tripoli trong vòng hai ngày nữa. Tới thời điểm này, hơn 30 quốc gia trên thế giới công nhận NTC là đại diện hợp pháp của Libya.

Kể từ ngày 19/3/2011, khi các chiến hạm của Anh và Mỹ bắn tên lửa hành trình Tomahawk vào các hệ thống phòng không của Libya và thủ đô Tripoli, mở màn chiến dịch “Odyssey Dawn” (Bình minh Odyssey), có nhiều ý kiến cho rằng NATO và quân nổi dậy khó có khả năng chiến thắng nếu NATO không can thiệp trên bộ; thậm chí cuộc chiến tranh có thể “kéo dài 30 năm”. Nhưng nó đã cơ bản kết thúc sau 158 ngày, tính đến thời điểm lực lượng nổi dậy làm chủ tổng hành dinh của nhà lãnh đạo Libya Muammar Gaddafi tại Bab Al-Aziziya, Tripoli.

Tại sao cuộc chiến tranh có một bước tiến “nhảy vọt” sau 6 tháng gần như bế tắc và Tripoli lại nhanh chóng rơi vào tay quân nổi dậy? Có thể nêu lên 5 yếu tố:

Một, có tính quyết định là sự hỗ trợ của NATO với các vụ không kích gia tăng. Các vụ không kích phối hợp với lực lượng nổi dậy trên bộ đã tăng áp lực đối với quân chính phủ Lybia. Kịch bản này giống như cuộc không kích của NATO tại Nam Tư năm 1999 kéo dài 3 tháng. Lần này máy bay không người lái của Mỹ đóng vai trò to lớn trong cuộc chiến. Cái khác là các nước Tây Âu và Mỹ tiến hành chiến tranh trong tình trạng khủng hoảng kinh tế tài chính trầm trọng, không được dân chúng trong nước ủng hộ như hồi chiến tranh Kosovo 1999, phải thực hiện chiến tranh theo cách thức giới hạn: giải quyết chiến trường với hiệu quả cao, phí tổn thấp. Chính quyền Obama bị Quốc hội Mỹ nêu nhiều ràng buộc chặt chẽ. Vì vậy, tuy bộ binh NATO không tham chiến, nhưng lực lượng đặc biệt - những “chiến binh hợp đồng” của Pháp, Anh và Mỹ đã tham gia chiến dịch Tripoli, đóng vai trò mở đường cho quân nổi dậy tiến vào thành phố.

Hai, các nhóm quân nổi dậy từ trước đã âm thầm đột nhập, cài cắm ở trong và xung quanh thành phố Tripoli, được dân chúng cũng như một bộ phận quân đội chính phủ che chở. Ngày 20/8/2011, vào lúc 20h, chiến dịch "Người cá" (còi hiệu) bắt đầu, khi hệ thống loa phát thanh trên tháp chuông các nhà thờ Hồi giáo phát tín hiệu nổi dậy, các nhóm chiến binh tiến hành tấn công vào lực lượng quân chính phủ. Lúc quân nổi dậy tiến vào thành phố, lực lượng bảo vệ của Gaddafi và người dân Tripoli không nghe theo lời kêu gọi của “nhà lãnh đạo”; chỉ huy quân đội chính phủ không ra lệnh bảo vệ thành phố; vũ khí đạn dược được bỏ lại cho quân nổi dậy.

Ba, một số bộ lạc từng ủng hộ Muammar Gaddafi quay sang gia nhập hàng ngũ quân nổi dậy, tham gia tiến đánh Tripoli.

Bốn, cuộc bao vây cấm vận chặt chẽ của phương Tây theo đúng “tinh thần” của Nghị quyết của Hội đồng bảo an Liên hợp quốc (“bảo vệ tính mạng thường dân Libya bằng mọi biện pháp”). Các chiến hạm NATO đã chặn 12 chuyến tàu chở súng đạn, nguyên liệu và lương thực tiếp tế cho Tripoli; phong tỏa tài sản tại các ngân hàng, trong khi tìm cách giải ngân cho quân nổi dậy; thiết lập thành công hành lang cấm bay để chặn tiếp tế và bổ sung quân đánh thuê tuyển mộ từ châu Phi. Trong khi đó các lực lượng nổi dậy ở miền Tây được cung cấp đủ thực phẩm,đạn dược và nhiên liệu qua các điểm biên giới giáp Tunisia và đường biển. Họ nỗ lực đánh chiếm các trục đường tiếp tế tới Tripoli.

Năm, quân nổi dậy nhận được lời khuyên và cố vấn từ phía NATO, phối hợp giữa không kích và các trận đánh trên bộ. NATO trong suốt chiến dịch đã nỗ lực xây dựng lực lượng chính trị và quân sự người bản địa; đề cao vai trò của họ. NATO thực hiện chủ trương “đánh vào lòng người” và địch vận, rải hàng vạn tờ truyền đơn, để từng bước làm tan rã sự ủng hộ của dân chúng và quân đội đối với chính quyền Gaddafi. Trong quá trình thực hiện các trận không kích, NATO cố gắng hạn chế ở mức cao nhất có thể được thiệt hại cho dân thường; không kích nhưng vẫn tạo đường thoát cho quân chính phủ để lôi kéo họ sang hàng ngũ lực lượng nổi dậy...

Điều này cũng được thể hiện trong ba nguyên tắc mà các đại sứ NATO đưa ra chiều 23/8 về  các bước tiếp theo đối với vai trò có thể có của NATO giai đoạn hậu Gaddafi: Thứ nhất, Liên hợp quốc và Nhóm Tiếp xúc quốc tế sẽ giữ vai trò hàng đầu trong việc hỗ trợ nhân dân Libya. Thứ hai, NATO sẽ không có lực lượng đóng trên lãnh thổ Libya. Thứ ba, bất kỳ vai trò nào của NATO trong tương lai, sẽ tùy thuộc vào tình hình thực tế.

London, Paris và Washington hẳn phải cảm thấy nhẹ nhõm vì tin rằng họ không bị sa lầy vào một cuộc chiến lâu dài. Cũng không quá sớm để nói rằng các cường quốc phương Tây đã thắng trong cuộc đặt cược vào chiến tranh Libya. Nhưng khi khói bụi chiến tranh tan đi, các vấn đề phức tạp mới sẽ xuất hiện, trong đó có quan hệ giữa chính quyền mới Tripoli và những nước đỡ đầu phương Tây. Dù tuyên bố công khai như thế nào, phương Tây ắt sẽ hành động để bảo vệ quyền lợi của họ. Tại nhiều thủ đô phương Tây đang ráo riết hoạch định các phương án cho thời kỳ hậu Gaddafi.

Ngọn gió của “Mùa xuân Arập” vẫnđang quét qua nhiều thủ đô Arập. Con bài domino Libya đã phải trả giá bằng máu. Thời báo New York nhận xét rằng chiến thắng “chỉ là phần việc dễ dàng nhất đối với phe nổi dậy ở Libya”. Việc khó khăn hơn là làm sao tổ chức được một chính phủ hoạt động hiệu quả trên toàn bộ lãnh thổ rộng lớn của Libya với một hệ thống liên bang hay một nhà nước tập trung? Sự kết thúc của chế độ độc tài không đồng nghĩa với kết thúc bạo loạn, phân chia quyền lực chính trị và nguồn tài nguyên vàng đen tại một quốc gia bộ lạc cát cứ.

Về phía Mỹ và phương Tây, sau Libya phải chăng cái đích tiếp theo là Syria? Tại Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ), gần đây các phần tử đối lập Syria đang vận thành lập một hội đồng gồm 120 thành viên  (giống như NTC) để lgiao thiệp với phương Tây và ãnh đạo cuộc đấu tranh lật đổ chính quyền Assad.

Libya được trời phú cho nguồn vàng đen và dự trữ ngoại tệ khá lớn nằm tại các ngân hàng phương Tây. Trước cuộc chiến, Libya sản xuất tới 1.600.000 thùng dầu mỗi ngày và xuất khẩu 1.300.000 thùng/ngày. Việc khôi phục sản lượng được dự tính mất khoảng hai năm. Quốc gia này phải nhập khẩu tới 70% lương thực. NTC cần khắc phục tình trạng gián đoạn nguồn cung cấp nhu yếu phẩm này. Mỹ đã đóng băng tài sản trị giá 37 tỷ USD của chế độ Gaddafi kể từ hồi tháng 2/2011, đang tìm cách giải quyết vấn đề này để giúp đỡ chính quyền non trẻ ở Tripoli. Đây cũng là một con bài mà phương Tây nắm giữ. Cuộc chiến tranh sặc mùi dầu lửa thì không tránh khỏi việc tranh giành lợi ích dầu lửa giữa các nước lớn liên quan trực tiếp và gián tiếp...

Trải qua 42 năm dưới ách độc tài chuyên chế của Muammar Gaddafi, nhân dân Libya có quyền hy vọng một cuộc sống tốt đẹp hơn, một đời sống  dân sự công bằng, dân chủ và phúc lợi. Nhân vật số hai của NTC Mahmud Jibril phát biểu trong một cuộc họp báo tại Qatar, hiểu được trách nhiệm đó khi khẳng định: “Chúng tôi (NTC) sẽ xây dựng một đất nước Libya mới, trong đó mọi người dân Libya đều là anh em vì một đất nước thống nhất, dân sự và dân chủ”./.