Tăng cường dân chủ hóa đời sống xã hội

Trong suốt quá trình lãnh đạo cách mạng, Đảng ta đã nhận thức rõ vai trò của dân chủ và tập trung xây dựng thiết chế, hoàn thiện thể chế, đổi mới cơ chế và chính sách để bảo đảm ngày càng tốt hơn quyền làm chủ của nhân dân. Nhận thức ngày càng rõ vai trò, sức mạnh của dân chủ, tại Đại hội XII, lần đầu tiên “Phát huy dân chủ xã hội chủ nghĩa” đã trở thành một thành tố của chủ đề Đại hội và tiêu đề của Báo cáo Chính trị.

Phát huy nguồn lực con người và dân chủ hóa đời sống xã hội có mối quan hệ và tác động biện chứng lẫn nhau. Đó là hai vấn đề có chung một mục đích là tôn trọng con người, vì sự phát triển toàn diện của con người. Dân chủ chủ hóa các lĩnh vực của đời sống xã hội, tạo ra một môi trường xã hội lành mạnh, tự do để con người hoạt động trong khuôn khổ pháp luật. Dân chủ hóa đời sống xã hội, tác động vào nhu cầu chủ đạo của con người, vào khát vọng ngàn đời của người lao động là tự do và công bằng xã hội. Thực tiễn lịch sử đã có không ít những bằng chứng hùng hồn về sức mạnh rời non, lấp biển từ nhu cầu tự do của con người, của các giai cấp, các dân tộc. Tuy nhiên, trong mỗi giai đoạn lịch sử khác nhau, nhu cầu đó cũng có những yêu cầu và nội dung khác nhau. Vấn đề ở chỗ, muốn huy động được tối đa năng lực của nhân dân lao động vào sự nghiệp cách mạng, các Đảng Cộng sản phải luôn luôn quan tâm đến nhu cầu hàng đầu đó của người lao động.

Dân chủ hóa đời sống xã hội, góp phần quan trọng vào việc khắc phục, hạn chế những tiêu cực kìm hãm sự phát triển của con người, xâm phạm quyền con người, coi thường nhân phẩm con người, do đó, kích thích tính tích cực, chủ động của con người, làm cho con người và hoạt động của họ hướng tới cái thiện, cái đẹp và tính nhân đạo trong cuộc sống của mình; có tinh thần trách nhiệm cá nhân, trách nhiệm công dân cao hơn trong lời nói và việc làm của họ. Một xã hội dân chủ thực sự của người lao động vừa là điều kiện cơ bản, vừa đặt ra yêu cầu cao đối với việc không ngừng hoàn thiện nhân cách của mỗi con người.

Cùng với tiến trình đổi mới, quá trình dân chủ hóa đã diễn ra trong mọi lĩnh vực của đất nước. Về kinh tế, mô hình kinh tế quan liêu bao cấp từng bước được thay thế bằng mô hình kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Kinh tế là giá đỡ vật chất cho dân chủ và quá trình dân chủ hóa. Trong nền kinh tế thị trường, người dân được tự do kinh doanh những gì mà pháp luật không cấm và được khuyến khích làm giàu hợp pháp, đảng viên cũng được làm kinh tế tư nhân. Xung lực to lớn mà dân chủ trong kinh tế mang lại đã góp phần giải phóng tiềm lực trong dân, đưa nước ta thoát khỏi cuộc khủng hoảng kinh tế - xã hội và danh sách nước nghèo.

Về chính trị, việc đổi mới chính trị được tiến hành đồng bộ với đổi mới kinh tế đã tạo ra quá trình dân chủ hóa của hệ thống chính trị. Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011) đã khẳng định: “Xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam” là một đặc trưng và cũng là một phương hướng cơ bản để xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Theo đó, Nhà nước đảm nhiệm vai trò tạo dựng hành lang pháp lý và quản lý vĩ mô, còn quản lý sản xuất và kinh doanh thuộc về các doanh nghiệp. Nền hành chính quốc gia đã từng bước theo hướng nhà nước phục vụ, nhà nước kiến tạo. Quốc hội không chỉ đóng vai trò là cơ quan lập pháp mà còn ngày càng thực hiện tốt vai trò giám sát và phản biện chính sách. Hoạt động của Tòa án và Viện Kiểm sát cũng có nhiều đổi mới như tăng cường vai trò của luật sư và sự tranh tụng tại tòa để hạn chế sự oan sai.

Để quá trình dân chủ hóa tiếp tục được thực thi trên thực tế, cần tập trung giải quyết tốt một số nội dung, biện pháp, đó là: Nâng cao nhận thức của cán bộ, đảng viên và nhân dân về vấn đề dân chủ. Đổi mới công tác tổ chức cán bộ; tránh các hiện tượng “mua quan, bán tước”, minh bạch hóa công tác cán bộ, phải đổi mới hơn nữa công tác bầu cử, đẩy mạnh công tác tranh cử, phải coi trọng sự đánh giá của nhân dân về cán bộ và phát huy vai trò gương mẫu của người đứng đầu. Tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra và truyền thông để kịp thời ngăn chặn các hiện tượng phản dân chủ. Hoàn thiện thiết chế, chế tài phù hợp để hiện thực hóa vai trò, trách nhiệm phản biện của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị - xã hội.