Một là, nghiên cứu bối cảnh lịch
sử gắn liền với quá trình phát sinh, hình thành, phát triển của tư tưởng xã hội
chủ nghĩa. Nghiên cứu hoàn cảnh lịch sử trên các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn
hóa, xã hội có liên quan và chi phối tới nội dung tư tưởng, xuất phát từ mối
liên hệ khách quan giữa tồn tại xã hội và ý thức xã hội, giữa cơ sở hạ tầng và
kiến trúc thượng tầng. Mọi hình thái ý thức xã hội - trong đó có tư tưởng xã
hội chủ nghĩa, đều chịu sự quy định của hiện thực xã hội và phản ánh trực tiếp
hoặc gián tiếp hiện thực xã hội đó. Do đó, không thể nhận thức đầy đủ nội dung
tư tưởng xã hội chủ nghĩa và đánh giá khách quan, chân thực, đúng mức những giá
trị, hạn chế của tư tưởng xã hội chủ
nghĩa nếu không trước hết phải nghiên cứu bối cảnh lịch sử đã làm xuất hiện tư
tưởng đó.
Hiện thực xã hội không chỉ có vai trò quyết định
tới nội dung tư tưởng mà cả hình thức thể hiện tư tưởng. Khi nền sản xuất xã
hội còn thấp kém, quan hệ giai cấp còn mờ nhạt, thì những mầm mống tư tưởng còn
hết sức ngây thơ, giản dị. Mầm mống tư tưởng đó chỉ biểu hiện dưới hình thức
các câu chuyện thần thoại, câu chuyện dân gian và cũng hết sức tản mạn. Trong
thời trung cổ, khi giáo lý tôn giáo giữ vai trò thống trị trong đời sống tinh
thần xã hội, thì tư tưởng xã hội chủ nghĩa không thể không mang mầu sắc tôn
giáo, nó trở thành tư tưởng của các phong trào “dị giáo”. Khi các tiền đề khách
quan về kinh tế, chính trị, văn hóa, tư tưởng chín muồi, “mảnh đất hiện thực”
tư bản chủ nghĩa đã cho phép bộc lộ đầy đủ bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư
bản, và xã hội hình thành một giai cấp ổn định - giai cấp vô sản... mới đi đến
sự ra đời của chủ nghĩa xã hội khoa học, với tính cách là hệ thống lý luận mang tính hoàn chỉnh, cách mạng và khoa học, có khả năng trở thành hiện
thực.
Hai là, nghiên cứu nội dung, hình
thức, tính chất của tư tưởng xã hội chủ nghĩa trong các thời đại và thời kỳ
lịch sử
Nghiên cứu, làm
rõ nội dung, hình thức biểu hiện và tính chất tư tưởng xã hội chủ nghĩa, chúng ta mới có cơ sở đánh giá
khách quan, chân thực sự phát triển của tư tưởng xã hội chủ nghĩa qua các giai
đoạn; tìm ra được tính quy luật của quá trình này, từ đó, nhận
thức sâu sắc toàn bộ lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa. Tư tưởng xã
hội chủ nghĩa phản ánh tâm tư, nguyện vọng của những người lao động bị áp
bức, bóc lột, được thể hiện tập trung và thông qua những đại biểu tiêu biểu, đó là những
con người có thể có địa vị, chỗ đứng và lập trường khác nhau, nguồn gốc xuất
thân khác nhau, song họ cảm nhận được, nắm bắt được và biết bày tỏ xu hướng vận
động, phát triển của thời đại. Mặc dù nội dung, hình thức, tính
chất tư tưởng xã hội chủ nghĩa nhìn chung là sự phản ảnh hiện thực xã
hội, chịu sự quy định của hiện thực xã hội, song khuynh hướng tư tưởng xã hội
chủ nghĩa lại thông qua những cá nhân cụ thể nên nó không thể không mang dấu ấn
cá nhân.
Ba là, đưa ra những kết luận khoa
học, chỉ ra những quy luật, tính quy luật của quá trình phát sinh, hình thành, phát triển tư tưởng xã
hội chủ nghĩa
Đây là một nhiệm vụ cần thiết, có
ý nghĩa chỉ đạo hoạt động thực tiễn đúng đắn, phù hợp, góp phần tiếp tục thúc
đẩy sự phát triển của chủ nghĩa xã hội khoa học trước sự biến đổi sâu sắc của
thời đại và cuộc sống. Sự sinh động và sâu sắc của tư
tưởng xã hội chủ nghĩa trong suốt chiều dài lịch sử loài người từ khi nó ra đời
đến nay đòi hỏi và cho phép môn học có thể đưa ra được những kết luận xác đáng,
hữu ích đối với hiện tại và tương lai của cuộc sống và của chính tư tưởng xã
hội chủ nghĩa, của chủ nghĩa xã hội khoa học. Nghiên cứu lịch sử tư tưởng thông
qua các quan điểm của mỗi đại biểu, mỗi dân tộc, mỗi thời đại từ vô số các tài
liệu, tư liệu, để từ đó có sự khái quát đúng, đó là việc làm hết sức cần thiết.
Qua đó, phát hiện, phân tích và tóm lược tư tưởng dễ dàng, mau chóng
nhưng hết sức chính xác. Cũng chính từ việc đưa ra được những kết luận đúng đắn
qua nghiên cứu nội dung tư tưởng mới đưa đến việc khẳng định những giá trị và
hạn chế của các trào lưu tư tưởng xã hội chủ nghĩa không tưởng.
