Vấn nạn tin giả giữa đại dịch Covid

 

Giữa đại dịch COVTD-19, nhiều đối tượng đã đăng tải những nội dung sai sự thật, tin giả (fake news) gây hoang mang dư luận, cản trở công tác phòng, chống dịch bệnh. Đánh giá về tác hại của tin giả về đại dịch COVID-19, Tổng Giám đốc Tổ chức Y tế thế giới Tedros Adhanom Ghebreyesus cho rằng: “những thông tin giả mạo xung quanh dịch bệnh COVID-19 bùng phát có nguy cơ làm suy yếu cuộc chiến chống dịch bệnh nếu không được kiểm soát, xử lý kịp thời”.

Cuối năm 2019, cùng với sự bùng phát của virus SARS-CoV-2, những thông tin sai sự thật, tin giả và các “thuyết âm mưu” về nguồn gốc của dịch bệnh đã xuất hiện dày đặc trên các nền tảng mạng xã hội, gây nên tâm lý sợ hãi, hoang mang trong cộng đồng. Tình trạng càng nghiêm trọng khi các nước vừa phải ngăn chặn sự lây lan của virus, vừa phải đương đầu với nạn tin giả. Tin giả về đại dịch COVID-19 đã bùng phát mạnh trên mạng xã hội và vượt khỏi tầm kiểm soát của các Chính phủ. Khi dịch bệnh mới xuất hiện tại Trung Quốc, những thông tin về nguồn gốc của dịch bệnh như “virus bị lọt ra ngoài tại phòng thí nghiệm bí mật tại Vũ Hán” hay “virus có nguồn gốc từ các loài động vật hoang dã”... được lan truyền rộng rãi. Video có nội dung một người phụ nữ Trung Quốc đang ăn bát súp dơi, được coi là nguồn gốc của virus SARS-CoV-2, nhanh chóng thu hút sự chú ý của dư luận. Ngay sau đó, các hãng thông tấn lớn khẳng định đây là tin giả, đính chính video trên không được ghi hình tại Vũ Hán, đồng thời chưa có bằng chứng khoa học chứng minh nguồn gốc của virus xuất phát từ dơi. Song, những thông tin sai sự thật đó đã dấy lên làn sóng phân biệt chủng tộc, dẫn đến tình trạng “bài Á” tại Mỹ và một số nước Phương Tây. Tiếp theo đó, những thông tin chưa được kiểm duyệt về số ca nhiễm và tử vong, kèm theo những hình ảnh thi thể tại nhiều nơi trên thế giới liên tục được đăng tải thu hút số lượng lớn người truy cập.

Tháng 3-2020, mạng xã hội tại Italia xuất hiện video hàng loạt quan tài với chú thích là thi thể những người tử vong do COVID-19 tại tâm dịch Lombardia. Tuy nhiên, trên thực tế đó là thảm kịch người di cư thiêt mạng trong vụ đắm tàu ngoài khơi Italia diễn ra vào năm 2013. Ngoài các tin giả về dịch bệnh, các “thuyết âm mưu” cũng xuất hiện với nhiều nội dung khác nhau. Đặc biệt, giả thuyết cho rằng tỷ phú Bill Gates đã biết trước dịch bệnh, thậm chí ông chủ mưu làm bùng phát đại dịch để trục lợi hoặc để triển khai các hệ thống giám sát và kiểm soát người dân. Một dạng thức khác của tin giả về đại dịch COVID-19 đó là các phương pháp chữa trị. Hơn 300 người Iran đã tử vong, hơn 1.000 người phải nhập viện do ngộ độc methanol sau khi có thông tin trên mạng cho rằng uống rượu là phương pháp giúp phòng ngừa COVID-19. Tại Ấn Độ cũng xuất hiện hàng trăm “bài thuốc” không có cơ sở khoa học, thậm chí có hại cho sức khỏe, từ dùng cây đinh hương đến uống nước tiểu và phân bò, tắm bằng phân bò.

Nhưng thay vì chung tay cùng cộng đồng chống dịch, một vài cá nhân, các đối tượng đăng tải, chia sẻ thông tin sai sự thật, tin giả trên mạng xã hội về tình hình dịch bệnh, xuyên tạc chính sách phân bố, cung cấp vaccine, các biện pháp phòng chống dịch của Chính phủ và các địa phương nhằm thu hút sự chú ‎ý, tăng tương tác trên mạng xã hội để trục lợi, quảng cáo bán hàng trên các nền tảng mạng xã hội. Nhưng cũng không ít đối tượng cố ý bịa đặt với ‎ý đồ kích động, chống phá nhà nước, chế độ, chính quyền của ta gây ra hậu quả nghiêm trọng đến tình hình an ninh, chính trị, trật tự xã hội, gây khó khăn trong công tác phòng, chống dịch bệnh của cả nước. Mặc dù việc tăng cường và siết chặt các quy định pháp lý để ngăn chặn tin giả có thể bị lợi dụng để hạn chế quyền tự do ngôn luận; nhưng các quốc gia trên thế giới đã ban hành nhiều biện pháp xử lý đối với những người tung tin sai sự thật đó.

Tại Đông Á, Trung Quốc là một trong những quốc gia đầu tiên siết chặt các quy định về tự do ngôn luận liên quan tới dịch bệnh. Các hành vi phát tán tin giả về dịch bệnh sẽ bị xử phạt hành chính, lao động công ích hoặc phạt tù từ 3 năm đến 7 năm nếu gây hậu quả nghiêm trọng đến công tác phòng, chống dịch. Tại Hàn Quốc, Cơ quan Cảnh sát Hàn Quốc phối hợp với ủy ban Truyền thông Hàn Quốc triển khai xử lý các tin tức giả về dịch bệnh COVID-19. Tổng thống Hàn Quốc Moon Jae-in tuyên bố, việc phát tán và lan truyền các tin giả về đại dịch COVID-19 là “hành vi phạm tội nghiêm trọng”. Mới đây, Hàn Quốc đã xúc tiến sửa đổi một số điều luật để ngăn chặn tin giả, mở rộng đối tượng xử phạt là các tờ báo và các hãng truyền thông thay vì đối tượng là cá nhân trên các nền tảng mạng xã hội như trước đây.

Tại Đông Nam Á, Singapore chống tin giả bằng việc thông qua Luật Chống thông tin sai trái và thao túng thông tin trên không gian mạng. Luật quy định các đối tượng có hành vi phát tán thông tin sai sự thật nói chung, về dịch bệnh COVID-19 nói riêng gây ảnh hưởng đến xã hội và công tác phòng chống dịch của chính phủ sẽ bị phạt tù lên đến 10 năm. Tại Thái Lan, chính phủ đã thành lập trung tâm chống tin giả đầu tiên sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) nhằm nhận diện và xác minh các thông tin giả mạo để xác minh những thông tin liên quan đến đại dịch COVID-19 chưa được kiểm chứng lan truyền trên mạng xã hội. Campuchia cũng tuyên chiến với nạn tin giả khi thông qua đạo luật riêng, theo đó bất cứ cá nhân nào đăng thông tin sai sự thật có thể phải nhận án tù 2 năm hoặc bị phạt hành chính tới 1.000 USD. Tại Malaysia, tội tung tin giả đã được hình sự hóa vào năm 2018 và trong giai đoạn đầu đại dịch COVID-19, Malaysia đã khởi tố 6 đối tượng đăng tin sai sự thật về tình hình dịch bệnh trên mạng xã hội. Ngày 11-3-2021, Malaysia thông qua sắc lệnh khẩn cấp số 2 năm 2021, nêu rõ các trường hợp cung cấp tin giả, phát tán tin giả liên quan tới tình hình dịch bệnh COVID-19  hay đề cập tới tình trạng khẩn cấp quốc gia sẽ bị cơ quan chức năng phạt tiền lên tới 100.000 RM (gần 25.000 USD), hoặc phạt tù lên tới 3 năm hoặc kết hợp cả 2 hình phạt trên. Ở Việt Nam khi tung tin sai sự thật thì sẽ bị xử phạt tùy theo mức độ, hành vi có thể bị phạt hành chính, phạt tiền cao nhất là 200 triệu đồng đến 1 tỷ đồng, thậm chí sẽ bị xử lý hình sự.

Các công ty công nghệ, như Facebook, Twitter, Google và Youtube cũng đã có những biện pháp ngăn chặn tin giả. Facebook gắn nhãn “fake news” đối với các thông tin không chính xác và đẩy bài viết xuống dưới trang hiển thị của người dùng. Bên cạnh đó, Facebook còn cung cấp những thông tin chính thống được xác thực từ các cơ quan quốc tế như WHO và các Chính phủ. Trong khi đó, Twitter thông báo điều chỉnh công cụ tìm kiếm, khi người dùng tìm kiếm từ khóa liên quan đến đại dịch COVID-19, các thông tin chính thống sẽ hiển thị đầu tiên cùng với hashtag #KnowTheFacts (Biết sự thật). Google cũng tích hợp tính năng mới hợp tác với WHO mang tên “Cảnh báo SOS”. Điều này cho phép người dùng dễ dàng nhìn thấy “Cảnh báo SOS” ngay tại kết quả tìm kiếm thông tin liên quan 2019-nCoV trên Google. Youtube cũng bổ sung tính năng xác minh video để có thể xóa tất cả nội dung không chính thống về đại dịch COVID-19, đồng thời ưu tiên và gợi y cho người dùng những nguồn tin chuẩn xác. Trong năm 2020, YouTube đã gỡ bỏ hơn 800.000 video vì phát tán thông tin sai lệch về tình hình dịch bệnh.

Thế giới đang trải qua một cuộc chiến với 2 nhiệm vụ quan trọng: ứng phó với đại dịch COVID-19 và chống nạn tin giả. Chống tin giả cũng quan trọng như phòng, chống đại dịch COVID-19. Nó đòi hỏi sự tham gia chủ động, phối hợp của các chính phủ, các tập đoàn công nghệ, đặc biệt là y thức tham gia mạng xã hội của người dùng, để thế giới có thể vượt qua đại dịch COVID-19 và vấn nạn tin giả.

  Ở Việt Nam trước vấn nạn tin giả có chiều hướng ngày càng gia tăng, gây ảnh hưởng không nhỏ đến công tác phòng, chống dịch bệnh thì mỗi người dân chúng ta cần phải tự nâng cao ‎ thức trách nhiệm của bản thân, thận trọng, tỉnh táo trước những thông tin chưa được kiểm chứng. Không đăng tải, chia sẻ các thông tin xuyên tạc, sai sự thật của các thế lực thù địch trong công tác phòng chống dịch nói riêng, công tác xây dựng Đảng nói chung. Kịp thời phát hiện những thông tin độc hại đang được lan truyền, phát tán, báo cho cơ quan chức năng xử lysy theo quy định, tin tưởng vào sự chỉ đạo, điều hành của Đảng, Chính phủ trong cuộc chiến chống dịch bệnh COVID-19.