Hoàn cảnh lịch sử châu Âu thời kỳ trung đại

 

Thời kỳ trung đại ở châu Âu đã tồn tại và phát triển kéo dài suốt 10 thế kỷ, từ thế kỷ V đến thế kỷ XV. Giai đoạn từ thế kỷ V đến thế kỷ X, sau khi chế độ chiếm hữu nô lệ La Mã sụp đổ, trên lãnh thổ Tây Âu đã lần lượt xuất hiện các nhà nước phong kiến. Đời sống xã hội nông thôn và quan hệ phong kiến gia trưởng chiếm ưu thế. Xã hội Tây Âu bị xé nhỏ thành nhiều quốc gia phong kiến, hoàn toàn phụ thuộc vào chính quyền nhà vua và hoàng đế tập quyền. Mâu thuẫn xã hội cơ bản là mâu thuẫn giữa giai cấp đại địa chủ phong kiến với nông nô và thợ thủ công. Tuy nhiên, mức độ đối kháng xã hội chưa trở nên gay gắt, sự giác ngộ xã hội của các giai cấp bên dưới cũng chưa phát triển cao. Chính vì vậy, ở giai đoạn này xã hội chưa có những xung đột giai cấp lớn và do đó chưa sản sinh những tư tưởng xã hội chủ nghĩa điển hình.

Giai đoạn từ thế kỷ XI đến thế kỷ XV, điều kiện kinh tế - xã hội phát triển làm nảy sinh những trào lưu tư tưởng mang khuynh hướng cộng sản chủ nghĩa. Do sự phát triển của hàng hóa, tiền tệ, đã hình thành những tập đoàn xã hội có thái độ thù địch với chế độ xã hội đương thời và muốn thực hiện cộng sản chủ nghĩa theo ước mơ đặc thù của họ. Sự phân hóa giai cấp diễn ra ở cả thành thị lẫn nông thôn. Ở thành thị, do sự biến động của nền sản xuất thủ công nghiệp và sự chi phối của tư sản thương nghiệp. Ở nông thôn, cũng do tác động của sản xuất hàng hóa và thương nghiệp, một mặt nó tạo tiền đề cho sự giải phóng nông dân và nông nô; mặt khác, nó kích thích giai cấp địa chủ tăng cường bóc lột họ bằng đủ mọi thủ đoạn kinh tế và siêu kinh tế.

Ở Tây Âu thời trung đại nhà thờ Cơ đốc giáo có vị trí đặc biệt trong xã hội phong kiến. Giới tăng lữ là đẳng cấp đầu tiên của chế độ phong kiến. Giám mục, nhà thờ Cơ đốc giáo là chỗ dựa cho xã hội phong kiến. Tôn giáo trở thành một thế lực, chi phối nặng nề đời sống tinh thần của xã hội và đóng vai trò thống soái trong hệ tư tưởng của xã hội phong kiến. Ph.Ăngghen viết: “Trong tay bọn giáo sĩ, chính trị và luật học, cũng như tất cả các khoa học khác, cũng chỉ là những ngành của khoa học thần học, và những nguyên lý thống trị trong thần học cũng được áp dụng cho chính trị và luật học, những giáo lý của giáo hội đồng thời cũng là những định lý chính trị và những đoạn kinh thánh cũng có hiệu lực trước toà án như là luật pháp... Và sự thống trị tối cao ấy của thần học trong tất cả các lĩnh vực hoạt động tinh thần đồng thời cũng là hậu quả tất yếu của các vị trí mà giáo hội đã chiếm với tính cách là sự tổng hợp chung nhất của sự phê chuẩn chung nhất của chế độ phong kiến hiện tồn”[1].

---

^{1 & 2} C.Mác và Ph.Ăngghen toàn tập, Tập 7, “Chiến tranh nông dân ở Đức” (1850), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 1993, tr.476.