Những mầm mống tư tưởng xã hội chủ nghĩa thời kỳ Hy Lạp và La Mã cổ đại

 

Sự ra đời và phát triển của những mầm mống tư tưởng xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa ở Hy Lạp cổ đại là một quá trình chuyển biến đa dạng và phức tạp, gắn liền với các cuộc đấu tranh giai cấp ở đây. Những mầm mống tư tưởng xã hội chủ nghĩa ở Hy Lạp cổ đại được xuất hiện trong những chuyện thần thoại, những áng văn thơ mang chủ đề xã hội và màu sắc tôn giáo. Họ mơ ước về một xã hội “hoàng kim” xa xưa tốt đẹp, bình đẳng, không có sự áp bức và phân biệt giữa người giàu và người nghèo; không ai phải lao động quá nặng nhọc; không hề phải phiền muộn lo âu; con người sống thanh bình và chan hòa với nhau như anh em. Lý thuyết về “trạng thái tự nhiên” mà tiêu biểu là thuyết của Kiních ở thời kỳ này này là kịch liệt lên án luật lệ và trật tự xã hội đương thời, lý tưởng hóa trạng thái tự nhiên đầu tiên.

Trong thời kỳ La Mã cổ đại, những mầm mống tư tưởng xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa được thể hiện trong tư tưởng Cơ đốc giáo sơ kỳ ở La Mã. Sự ra đời của Cơ đốc giáo sơ kỳ bắt nguồn từ chế độ chuyên chế hà khắc của nền đế chế La Mã. Do bị đàn áp, nên những hi vọng dùng bạo lực để dành quyền sống trong quần chúng lao khổ ngày càng giảm sút. Vì thất vọng trong cuộc đấu tranh đầy khổ ải nên người ta đi tìm hạnh phúc trong ảo tưởng của tôn giáo. Bởi vậy, trong tư tưởng của các tôn giáo nguyên sơ thường chứa đựng những ước vọng của quần chúng lao khổ mang những mầm mống xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa.

Lúc đầu, Cơ đốc giáo sơ kỳ xuất hiện trong cộng đồng người Do Thái, vốn là nơi bị đế quốc La Mã thống trị. Tư tưởng của đạo Do Thái được lan truyền trong nhân dân La Mã cổ đại. Về sau, nó biến thể thành đạo Cơ đốc giáo sơ kỳ. Ở thời kỳ đầu của tôn giáo này đã thu hút được những tầng lớp nhân dân rộng rãi, những người nghèo khổ thành những giáo đoàn có khuynh hướng theo chủ nghĩa cộng sản tiêu dùng.

Trong các thuyết đó đã thể hiện thái độ phê phán những kẻ giàu có tàn ác trong xã hội. Họ miêu tả những công xã Cơ đốc giáo sơ kỳ như những công xã tiêu dùng. Họ mơ ước có một đấng cứu thế (đức chúa trời) giúp họ trừng phạt những kẻ tàn bạo và nhờ phép màu của chúa họ có thể xây một giang sơn thánh thần không còn có đau khổ, bệnh tật, đói nghèo, không có tội ác, một giang sơn “thánh thiện”, con người sống bình đẳng, chan hòa và hạnh phúc... Tuy đó là ảo tưởng mang tính hoang đường nhưng đó là ước vọng của quần chúng lao khổ về một xã hội công bằng, tốt đẹp mang tính chất chủ nghĩa cộng sản tiêu dùng.

Như vậy, Hy Lạp và La Mã cổ đại là nơi những mầm mống tư tưởng mang tính chất xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa cũng được nảy sinh sớm. Tư tưởng xã hội chủ nghĩa thời cổ đại chưa mang tính độc lập mà lẫn vào với các hình thái ý thức xã hội khác. Đó là tiếng nói của những người lao động (nô lệ, dân tự do…) chống lại chế độ chiếm hữu nô lệ. Nội dung chủ yếu vẫn là lý tưởng hóa, thi vị hóa quá khứ bằng cách miêu tả xã hội lý tưởng nào đó theo hình mẫu của xã hội công xã nguyên thủy, hơn nữa còn tái lập lại dưới dạng công xã. Tư tưởng xã hội chủ nghĩa thời kỳ này, thấm đượm thế giới quan tôn giáo. Các mầm mống xã hội chủ nghĩa còn tản mạn, mơ hồ. Ước mơ về công bằng xã hội và bình đẳng giữa người với người được thể hiện thật ngây thơ mộc mạc, thật đẹp đẽ nhưng đậm nét không tưởng. Tuy vậy, những mầm mống tư tưởng xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa thời kỳ Hy Lạp và La Mã cổ đại đã có tác dụng nhất định thôi thúc quần chúng đấu tranh vì những tiến bộ xã hội trong xã hội Hy Lạp và La Mã cổ đại.