Đặc điểm của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội.

Đặc điểm nổi bật của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội là sự cùng tồn tại, đan xen, đấu tranh giữa những nhân tố của xã hội mới và những “dấu vết”, “tàn dư” của xã hội cũ trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội “Thời kỳ quá độ ấy không thể nào lại không phải là một thời kỳ đấu tranh giữa chủ nghĩa tư bản đang giãy chết và chủ nghĩa cộng sản đang phát sinh; hay nói một cách khác, giữa chủ nghĩa tư bản đã bị đánh bại, nhưng chưa bị tiêu diệt hẳn và chủ nghĩa cộng sản đã phát sinh nhưng vẫn còn rất non yếu”2. Đôi khi “cái cũ” còn lấn át cả “cái mới”, nên sự phát triển của chủ nghĩa xã hội phải trải qua những bước trung gian, quá độ, khó khăn, phức tạp và lâu dài.

Tính chất quá độ đó thể hiện cụ thể trên các lĩnh vực của đời sống xã hội: kinh tế, chính trị - xã hội, tư tưởng - văn hoá.

Trên lĩnh vực kinh tế, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn sự tồn tại đan xen nhiều thành phần kinh tế, nhiều hình thức sở hữu và nhiều hình thức phân phối... Trong thời kỳ quá độ, tồn tại cả thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa và thành phần kinh tế phi xã hội chủ nghĩa, vận động đan xen vừa hợp tác, vừa đấu tranh để dần chuyển thành các thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa. Kinh tế nhiều thành phần được xác lập trên cơ sở sự tồn tại đan xen của các hình thức sở hữu: Toàn dân, tập thể, tư nhân, hỗn hợp. Gắn liền với đó là sự tồn tại của nhiều hình thức phân phối; trong đó, phân phối theo lao động giữ vai trò chủ đạo.

Trên lĩnh vực chính trị - xã hội, đó là sự tồn tại của các giai cấp, tầng lớp xã hội khác nhau với lợi ích cơ bản khác nhau, thậm chí đối lập nhau, vừa liên minh, hợp tác, vừa đấu tranh chuyển hóa lẫn nhau. Cuộc đấu tranh giữa giai cấp công nhân và nhân dân lao động với giai cấp tư sản, giữa hai con đường phát triển: chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản diễn ra trong điều kiện mới với nội dung, hình thức mới. Hệ thống chính trị xã hội chủ nghĩa, dân chủ xã hội chủ nghĩa thời kỳ này mới được thiết lập, không ngừng được củng cố và hoàn thiện, song còn những hạn chế, khiếm khuyết nhất định.

Trên lĩnh vực tư tưởng và văn hóa, trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội vẫn còn tồn tại đan xen nhiều loại hình tư tưởng, văn hóa, tinh thần khác nhau, thậm chí đối lập, đấu tranh với nhau. Tư tưởng chủ nghĩa Mác - Lênin từng bước đóng vai trò chủ đạo trong đời sống tinh thần xã hội; nền văn hóa mới đang hình thành, phát triển. Tuy nhiên, những tàn dư tư tưởng và văn hóa cũ; những yếu tố tâm lý, tập quán và tính tự phát do nền sản xuất nhỏ đẻ ra vẫn tồn tại. Chính điều đó, làm cho tính chất quá độ trên lĩnh vực này càng thêm khó khăn và phức tạp, đòi hỏi phải tiến hành cải biến cách mạng hết sức kiên trì, linh hoạt và toàn diện.

---

2 V.I.Lênin, Toàn tập, tập 39, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội - 2005, tr. 309.