Đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc tiếp tục diễn ra gay gắt, phức tạp với những nội dung, hình thức, điều kiện mới.

 

Đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc phản ánh nội dung cơ bản của thời đại hiện nay. Đặc điểm này đang thể hiện ở các quốc gia và các khu vực khác nhau, với quy mô và mức độ khác nhau, với những hình thức và tính chất khác nhau, trên tất cả các lĩnh vực: quân sự, chính trị, xã hội, nhất là về kinh tế. Dù chịu ảnh hưởng nhiều của xu hướng hợp tác, song không làm mất đi tính gay gắt, phức tạp của cuộc đấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc ở từng nước, từng khu vực cũng như trên phạm vi thế giới.

Trước đây, cuộc đấu tranh giai cấp và dân tộc được thể hiện rõ nét bằng các cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa và cách mạng giải phóng dân tộc, bằng các cuộc đấu tranh về dân chủ, dân sinh trong các nước tư bản chủ nghĩa với những hình thức đấu tranh chính trị và quân sự là chủ yếu, thì ngày nay cuộc đấu tranh đó đang diễn ra những nội dung rộng lớn hơn như chống cường quyền, chống sự áp đặt và các hình thức khác nhau của chủ nghĩa thực dân mới, giành độc lập dân tộc về kinh tế, thiết lập trật tự thế giới mới; giữ vững và phát triển bản sắc dân tộc, đòi dân chủ thực tế và quyền con người với những hình thức phong phú và đa dạng hơn cả về chính trị, quân sự, văn hóa, lối sống, nhất là về kinh tế.

Sau khi Liên Xô tan rã, mâu thuẫn giai cấp, mâu thuẫn dân tộc càng phức tạp, đấu tranh giai cấp và đấu tranh dân tộc không dịu đi mà tiếp tục diễn ra gay gắt dưới những hình thức mới. Nhưng cuộc đấu tranh đó vẫn là động lực cho việc loại bỏ trật tự xã hội lỗi thời, bất công, xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh. Ở các nước tư bản chủ nghĩa, nội dung đấu tranh giai cấp là phong trào công nhân và lao động chống lại chính sách bóc lột, xâm phạm lợi ích người lao động của chính quyền tư sản. Ở các nước xã hội chủ nghĩa cũ (Liên Xô và Đông Âu), quan hệ giai cấp đã thay đổi căn bản, đấu tranh giai cấp và dân tộc diễn ra dưới nhiều hình thức, chủ yếu là hợp pháp như biểu tình, bãi công, hội thảo, đấu tranh trên báo chí. Trong đó, đấu tranh nghị trường là hình thức quan trọng và phổ biến nhất.

Ở các nước đang phát triển, mâu thuẫn giai cấp, dân tộc đang diễn ra sâu sắc, nhưng đấu tranh dân tộc và đấu tranh chống chủ nghĩa tư bản nước ngoài phát triển hơn so với đấu tranh giữa tư bản và lao động trong nội bộ quốc gia, dân tộc. Đa số các nước đang phát triển đứng trước hàng loạt các vấn đề kinh tế, chính trị, xã hội phức tạp như đói nghèo, thất học, ô nhiễm môi trường, dịch bệnh. Vấn đề bảo vệ độc lập chủ quyền trước chủ nghĩa thực dân mới đang được đặt ra hết sức gay gắt. Độc lập dân tộc, bình đẳng dân tộc đang là vấn đề lớn nhất, bức xúc nhất của thời đại hiện nay. Sự phân cách giàu nghèo có xu hướng gia tăng hơn. Chủ nghĩa thực dân kiểu mới can thiệp ngày càng tinh vi hơn vào công việc nội bộ của các quốc gia dân tộc.