Bình yên, hoành tráng, đẹp đẽ và nhân ái là những từ thường xuyên nhất chúng tôi dùng để đánh giá về đất nước và con người Liên Xô (Trước đây).
Ngày nay, chúng ta chứng kiến, thụ hưởng cuộc sống đầy đủ và sử dụng một số tiện nghi hiện đại trên đất nước Việt Nam, khi ra nước ngoài sẽ không ngạc nhiên nhiều trước các tiện nghi cao cấp của họ. Còn chúng tôi, những sinh viên mới 18 tuổi, lần đầu tiên rời mái nhà tranh, vách đất đến với đất nước Liên Xô vĩ đại, đã choáng ngợp và mê đắm cảnh sắc con người và văn hóa nơi đây. Hơn 13 năm sống và học tập ở thành phố Kishinew (Thủ đô nước cộng hòa XHCN Molodova) tôi đã đi tham quan được nhiều nơi ở 15 nước cộng hòa trong liên bang Xô viết để chiêm nghiệm và cảm nhận sự vĩ đại của các công trình kiến trúc, tình yêu thương cao cả con người dành cho nhau và nền văn minh đẹp đẽ của nhân loại. 15 nước cộng hòa như 15 nhánh cây mọc ra từ một gốc rễ, nhánh to nhất là nước Nga, rồi đến Ukriane, Belarusia, sau đấy là 12 nhánh nhỏ hơn nhưng cùng phát triển xanh tươi, bao bọc chở che cho nhau, cùng tỏa bóng râm mát xuống lòng đất mẹ kính yêu.
Năm đầu tiên, 1985 chúng tôi ngỡ mình đã chạm đến thiên đường khi được đi học ở những giảng đường rộng lớn, ở trong ký túc xá sạch sẽ, dạo chơi trên những con đường láng bóng, rợp bóng cây và vô vàn loài hoa đẹp. Với 90 rup học bổng, chúng tôi đã có cuộc sống không phải lo lắng gì về cuộc sống vật chất với những bữa ăn đủ đầy bánh mỳ, bơ sữa. Nhờ thành tích học tập và nhân cách rất tốt của sinh viên Việt Nam các thế hệ trước để lại nên nhà trường cũng như nhân dân Moldova đã dành cho chúng tôi tình cảm qúy mến đặc biệt.
Hơn 70 năm xây dựng xã hội chủ nghĩa, người dân quen với sự lãnh đạo của chính quyền. Mọi thứ đều được sắp xếp sẵn, giá cả cũng không thay đổi. Tất cả vật dụng thiết yếu hàng ngày, như quạt điện, ấm đun nước, cốc, chén, xô chậu vv đều có giá in sẵn dưới đáy. Tôi nhớ mãi những chiếc cốc thủy tinh có giá 7 konek chúng tôi thường dùng để uống sữa và nâng ly chạm nhau leng kenh mỗi khi có cuộc vui. Những miếng xà phòng 72, nặng khoảng 3 lạng, đầy bọt mà giá chỉ 12 Konek, chúng tôi đã gom góp mua để gửi về Việt Nam. Chính quyền xây dựng đề án kinh tế 5 năm hoặc một năm một lần để bảo đảm sản xuất bao nhiêu thực phẩm, bao nhiêu đồ thiết yếu cho dân. Người nông dân sản xuất lúa mì, cơ sở chế biến làm ra bột mỳ, nhà máy làm bánh mỳ, cửa hàng bán bánh mỳ, người dân mua bánh mỳ về ăn. Quy trình đó hoạt động nhịp nhàng, hiệu quả hơn 70 năm.
Sẽ là thiên đường nếu cuộc sống cứ vậy tiếp tục nhưng “Đời không như là mơ”.
Vào giữa những năm 1980, hàng hóa bắt đầu khan hiếm, thiếu thốn. Nhiều cuộc biểu tình nổ ra ở một số nước cộng hòa đòi ly khai. Có lần đi học về, chúng tôi thấy người xếp hàng rất đông, lo lắng tưởng có chuyện gì xảy ra. Đến nơi, thì ra dân xếp hàng mua bánh mỳ. Tôi vào cửa hàng, đến quầy mua 3 kg bột mỳ mang về nhà, tự nhồi bột, trộn với trứng, chiên lên ăn ngon lành. Cuộc sống yên ổn định sẵn suốt 70 năm, khiến cho phần lớn người dân rất ít sáng tạo. Người ta sẵn sàng đứng xếp hàng suốt 4 tiếng dưới mưa tuyết để mua được mấy ổ bánh mỳ về ăn mà không biết năng nổ như sinh viên Việt Nam, chẳng phải xếp hàng mua ngay bột mỳ về tự làm bánh để ăn.
Thế giới phát triển nhanh chóng, thiên nhiên và xã hội cũng có những thay đổi mãnh liệt, nhu cầu thiết yếu của con người ngày càng tăng trong khi máy móc, xe cộ ngày càng cũ kỹ. Những cánh đồng bát ngát cũng không còn bội thu như trước. Người dân Xô Viết đang đối diện với nạn đói, điều đó từng xảy ra trong quá khứ, đã làm thiệt mạng hàng triệu dân lành nên vấn đề vực dậy nền kinh tế là điều vô cùng quan trọng.
Mikhail Sergayevich Gorbachyov được bầu làm tổng bí thư Đảng cộng sản Liên Xô vào ngày 11 tháng 3 năm 1985. Để thay đổi tình hình kinh tế trì trệ của đất nước, ông đã đưa ra nhiều sáng kiến, cải cách hệ thống chính trị và xã hội. Hàng ngày chúng tôi xem ti vi nghe ông nói rất nhiều về dân chủ, tự do hóa chính trị (Glasnost/Perestroika) rộng rãi hơn nữa và nới lỏng quyền tự chủ cho các nước cộng hòa thành viên Liên bang Xô Viết. Gorbachoyv đưa các hình thức phát triển xã hội giống Mỹ và Phương Tây để áp dụng vào chính quyền Xô Viết.
Tại Đại hội Đại biểu Nhân dân bất thường lần thứ III giữa tháng 3-1990, Gorbachyov và hội đồng Xô Viết tối cao đã thông qua nghị quyết mang tên Thiết lập chức vị tổng thống và sửa đổi bổ sung Hiến pháp Liên Xô. 7 điều trong Hiến pháp Liên Xô bị sửa đổi, trong đó nghiêm trọng nhất là Điều 6.
Từ "Đảng Cộng sản Liên Xô là lực lượng lãnh đạo và là hạt nhân của chế độ chính trị, nhà nước và xã hội Liên Xô" bị sửa thành "Đảng Cộng sản Liên Xô, các chính đảng khác và công đoàn, đoàn thanh niên, đoàn thể xã hội và phong trào quần chúng khác, thông qua đại biểu của mình bầu vào Xô viết đại biểu nhân dân và các hình thức khác tham gia vạch ra chính sách của nhà nước Xô viết, công việc quản lý nhà nước và xã hội".
Đảng cộng sản đã không còn là Đảng duy nhất lãnh đạo đất nước nữa. Rất nhiều Đảng viên Đảng cộng sản đã xin thôi đảng viên Đảng Cộng sản , quay ra thành lập các Đảng mới và ra sức tuyên truyền cho lý tưởng của Đảng mình.
Xã hội trở nên hỗn loạn vô cùng. “Tự do ngôn luận’ đã tạo điều kiện cho nhiều người nói lên chính kiến của mình. Ai cũng cho rằng mình đang nói thật nhưng tiếc thay những sự thật đó ngược lại với nhau. Nhân dân ngơ ngác kiếm tìm chân lý trong hoang mang.
Phong trào dân tộc nổi lên mạnh mẽ ở khắp nơi. Đầu tiên là 3 nước Pribaltic, sau đến Gruzia và rồi lan đến Moldova.
Cộng hòa Moldova nằm trong lục địa châu Âu. Giáp Rumania ở Phía tây và Ukraine ở 3 phía còn lại.
Đất nước Moldova nhỏ bé, gia nhập Liên Xô năm 1940 nhưng hình thái tổ chức phát triển cũng giống 14 nước cộng hòa khác. Lãnh thổ nhỏ bé, dân số ít, địa hình chủ yếu là đồng bằng nên sự phân bố dân số hết sức hợp lý. Thành phố Kishinew cũng có những tòa nhà hoành tráng, những con đường láng mịn, những công viên rộng lớn và những vườn hoa xinh đẹp. Những cánh đồng nho màu mỡ đã giúp Moldova có được sản phẩm rượu konhắc và buket nổi tiếng.
Khi Modova gia nhập Liên Xô, chính quyền Xô Viết đã đề cao sự phát triển dân trí ở nước này nên đã đầu tư xây dựng trường đại học Tổng Hợp Kishinew trở thành một trong những trường đại học danh giá nhất của Liên Xô. Rất nhiều giảng viên từ Nga, Ukraine, Belarusia đã đến đây để đặt những viên gạch tri thức đầu tiên. Chúng tôi sử dụng tiếng Nga trong học tập và cuộc sống. Mùa hè, tôi theo bạn về thôn quê chơi. Ở đó người dân cũng sử dụng tiếng Nga như là ngôn ngữ duy nhất. Chúng tôi đã được thụ hưởng một nền văn minh tiến tiến, những kiến thức quý giá và giá trị của lòng nhân ái vô biên từ thầy cô giáo và nhân dân Moldova.
Trong quá khứ, Moldova từng bị thống trị bởi đế chế La mã, sau đó là Đế Chế Nga, rồi đến Rumania. Từng bị quăng quật giữa các cường quốc Châu Âu. Sau chiến tranh thế giới năm 1940, Moldova mới trở thành thành viên của Liên Xô, có các quyền lợi và nghĩa vụ như 14 nước còn lại.
Chúng tôi được học lịch sử Xô Viết và hiểu rằng thiên nhiên rất ưu đãi cho 3 nước Nga, Ukraine và Belarus. Ở đó có vô vàn khoáng sản, có những vùng đất đai màu mỡ, hàng ngàn con sông nước ngọt và cả những công trình kiến trúc vô giá từ ngàn xưa để lại. 12 nước còn lại có vẻ nghèo hơn về tài nguyên, đất đai không màu mỡ và có những nơi địa hình nhiều núi đồi, không thuận tiện giao thông. Trong nhận thức của tôi lúc đó, Moldova nhờ Nga mà phát triển được như vậy.
Lý tưởng xây dựng nhà nước XHCN là vô cùng tốt đẹp và người dân cũng đã được sống những năm tháng tươi đẹp đó nhưng vào giữa những năm 80 thì mọi chuyện đã thay đổi khủng khiếp. Nhân dân nhiều nước, kể cả Moldova cho rằng sự thiếu thốn trong đất nước họ là do họ không được tự chủ, là do Nga kìm kẹp. Một người bạn Moldova đã hỏi tôi: "Họ tuyên truyền là công bằng cho tất cả, mà mày xem, nhân dân 15 nước phải nói tiếng Nga còn người Nga thì không nói tiếng 15 nước còn lại. Rõ ràng, ngay từ đầu bọn Nga đã muốn làm ông chủ rồi. Chúng tao phải đấu tranh để giải phóng đất nước mình khỏi ách đô hộ của Nga”. Tôi biết trả lời thế nào với bạn, 13 năm tôi sống trên đất Moldova, được hưởng bao nhiêu nghĩa tình, lẽ nào giờ đi phê phán bạn?
Chính quyền Xô viết đưa quân đội đến đàn áp phong trào ly khai ở 3 nước Pribaltic nhưng đã thất bại. Người dân khắp nơi bỏ công xưởng, nhà máy, kéo xuống đường biểu tình đòi ly khai.
Các nước Pribaltic, Moldova, Gruzia lần lượt tuyên bố độc lập dù chính quyền Xô Viết chưa công nhận.
Một số người Cộng sản kỳ cựu nhìn thấy sự an nguy của những chính sách mới do Gorbachyov ban hành đã có ý định chống đối.
Vào ngày 19 tháng 8 năm 1991, Khi Tổng thống Liên Xô Gorbachyov đi nghỉ mát ở Krym, một cuộc đảo chính đã nổ ra. Gorbachyov đã bị quản thúc tại gia và bị cắt đứt mọi kênh thông tin liên lạc. Các nhà lãnh đạo cuộc đảo chính đã ban hành một nghị định khẩn cấp đình chỉ hoạt động chính trị và cấm hầu hết các tờ báo. Xe tăng, binh lính cầm súng ầm ầm chạy về Matxcova nhưng Tổng thống Nga Yeltsin lên án cuộc đảo chính và giành được nhiều sự ủng hộ của dân chúng. Ngày 20/8, hàng vạn người tụ tập để bảo vệ tòa nhà trắng (trụ sở Quốc hội Nga) và văn phòng của tổng thống Yeltsin, May sao quân đội cũng đứng về phía Eltsin nên cuộc đảo chính đã bất thành và người dân không bị đổ máu. Gorbachyov được tự do đi lại và vẫn giữ cương vị Tổng thống của liên bang cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô Viết.
Để tôn trọng ý kiến của nhân dân, ngày 17/3/1991, chính quyền Xô Viết đã tổ chức cuộc trưng cầu dân ý. Kết quả là có đến 76,3% số cử tri đề nghị giữ vững Liên Bang Xô Viết.
Trước đây, người dân chỉ được biết kết quả của các cuộc họp đại biểu quốc hội là các quyết định, các nghị quyết mà người dân phải thi hành. Từ ngày Gorbachyov phát triển phong trào dân chủ, tự do ngôn luận thì mọi ý kiến được chiếu trực tiếp trên ti vi.
Chúng tôi cũng như hơn 70 phần trăm dân số Liên Xô mong ước mọi chuyện ổn định trở lại. Liên Xô là một cường quốc từng chiến thắng 14 nước ngoại quốc, từng chiến thắng Phát xít Đức , cứu nhân loại khỏi diệt vong. Liên Xô đã giúp Việt Nam rất nhiều trong công cuộc chống ngoại xâm và tái thiết đất nước. Đặc biệt, nhờ chính phủ Liên Xô mà chúng tôi được đi du học miễn phí, được tiếp thu thêm rất nhiều kiến thức và cảm nhận bao cái hay, cái mới cũng như nền văn minh của nhân loại.
Bắt đầu từ cuối tháng 11, đầu tháng 12 năm 1991 Leonid Makarovych Kravchuk - tổng thống Ukraine liên tục đưa ra ý kiến đề nghị tách Ukraine ra khỏi liên bang Xô viết. Cuộc tranh luận dữ dội giữa Eltsin và Kravchuk không đi đến kết quả tốt đẹp. Leonid kiên quyết đòi tách Ukraine ra khỏi liên bang Xô Viết trở thành một quốc gia độc lập. Entsil đã hỏi Kravchuk rất thẳng thắn: “ Ukraine tách ra, ai sẽ trả món nợ mà Liên Xô đang nợ Phương Tây, ai sẽ giúp đỡ 11 nước cộng hòa còn lại? ( Lúc đó 3 nước Pribaltic đã tách ra). “Chúng ta sẽ bàn bạc chuyện đó sau, ý kiến duy nhất của tôi lúc này là Ukraine phải trở thành quốc gia độc lập”. Không thể lay chuyển được ý chí sắt đá của Kravchuk, Eltsin trả lời: “Ukraine ra thì Nga cũng ra”. Chúng tôi xem tivi và rụng rời chân tay, sao lại có thể như thế được? Nhiều người mong ước Leonid thay đổi ý kiến, thậm chí có người mong ông ta đột quỵ để người khác lên làm Tổng Thống Ukraine , may ra có thể thay đổi được tình thế. Thế nhưng điều đó đã không xảy ra.
Chủ tịch Quốc hội Belarus Stanislav Shushkevich nghe ngóng tình hình và ngay lập tức gọi điện cho Elsin và Leonid đề nghị gặp nhau ở Minsk.
Ngày 8/12/1991, Tổng thống Nga Boris Nikolayevich Yeltsin, Tổng thống Ukraina Leonid Makarovich Kravchuk và Chủ tịch Quốc hội Belarus Stanislav Shushkevich tại Minsk, đã ký Hiệp ước Belovezh về việc giải thể Liên Xô và tuyên bố thành lập Cộng đồng các Quốc gia Độc lập (CIS). Một hiệp ước vi hiến vì Liên Xô lúc đó đang là một nhà nước do Gorbachop làm tổng Thống. Điều cay đắng là 3 người đó gọi điện thông báo cho Tổng thống Mỹ biết trước lúc báo cho Gorbachop biết. Mặc dù hơn 76% người dân Xô Viết muốn giữ lại Liên Bang nhưng tổng thống của 3 nước đã phớt lờ nguyện vọng đó.
Liên Xô, một khối thống nhất mạnh mẽ, vững chắc, bất khả chiến bại sau 74 năm tồn tại đã bị giải thể chỉ bằng một hiệp ước do 3 người ký.
Gorbachyov trở thành Tổng thống mà đất nước đã không còn tồn tại.
Vào ngày 12 tháng 12 năm 1991, Hội đồng Tối cao của Liên bang Nga chính thức phê chuẩn Hiệp ước Belovezha và từ bỏ Hiệp ước về việc thành lập Liên Xô năm 1922.
Chiều 25/12, vào lúc 19h, Gorbacyov lên sóng truyền hình, tuyên bố từ nhiệm chức vụ Tổng thống Liên Xô. 38 phút sau đó, 19h38, lá cờ Liên Xô trên nóc tòa nhà ở điện Kremline hạ xuống, lá cờ ba màu-quốc kỳ mới của nước Nga được kéo ngay lên. Liên Xô đã chấm dứt tồn tại.
Sau này, có rất nhiều ý kiến chỉ trích Gorbachyov, cho rằng ông ta đã phản bội lại lý tưởng Cộng Sản. Chính ông ta đã thay đổi hiến pháp, không duy trì vai trò lãnh đạo duy nhất của Đảng cộng sản. Thậm chí nhiều người cho rằng chính Gorbachop là tay sai của Mỹ. Bản thân tôi, chứng kiến những diễn biến ở Liên Xô từ năm 1985 đến 1991 cho rằng, Gorbachyov đã cố gắng thay đổi mọi thứ nhằm cứu vãn nền kinh tế đang suy sụp và sự trì trệ về mọi mặt trong xã hội Liên Xô lúc bây giờ nên đã đưa phong trào cải tổ, dân chủ vào áp dụng nhưng rồi mọi thứ vượt qúa tầm kiểm soát của ông nên mới ra nông nỗi tan rã Liên Xô.
Sau này Leonid Makarovych Kravchuk nói rằng: «Nếu biết Liên Xô tan rã gây nên sự hỗn loạn kinh khủng như thế thì thà bị chặt tay còn hơn ký vào hiệp ước Belovezha » Vâng! Khi ông nhận ra được hậu quả của nó thì mọi chuyện đã đi quá xa rồi.
Chúng tôi tiếc muối Liên Xô vô cùng và hoang mang cực độ. Một gia đình có 15 anh em yêu thương đùm bọc nhau, đoàn kết một lòng chống lại kẻ thù chung và giang tay cứu giúp bao bạn bè khác đã tan vỡ. Một cỗ máy hoàn hảo đã bị tháo rời ra từng mảnh. Công xưởng , nhà máy thiếu nguyên liệu, công nhân thất nghiệp, mùa màng thất thu. “Trộm cắp là con đẻ của đói nghèo”. Một xã hội bình yên, nhân ái, đẹp như trong chuyện cổ tích đã biến mất. Thay vào đó là mâu thuẫn và sự kỳ thị lẫn nhau giữa các quốc gia.
Phía Đông Ukraine phần lớn là lãnh thổ của Nga trước đây, khi thành lập Liên Xô, chủ trương lấy công nông làm nòng cốt xây dựng chính quyền, Lê Nin đã chuyển sang cho Ukraine vì ở đó nền công nghiệp rất phát triển. Năm 1954, Nikita Khrushchev Bí thư của Đảng Cộng sản Liên Xô, vốn là người Ukraine đã ra quyết định đặc biệt, Krym được chuyển từ Liên bang Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Nga cho Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô viết Ukraine. Quyết định này cũng không phù hợp với pháp luật của Liên Xô. Tuy nhiên, không ai có ý kiến phản đối vì lúc đó Liên Xô là một nước thống nhất, việc di chuyển lãnh thổ giữa các nước thành viên là chuyện bình thường. Người dân Xô Viết sống chan hòa yêu thương, tất cả đều có một mục đích chính là xây dựng Tổ quốc giàu đẹp.
Nga sẽ là nước kế thừa tất cả những thành tựu của Liên Xô và chịu trách nhiệm trả tất cả các khoản nợ mà Liên Xô đang mang.
Tuy nhiên những phần đất trước đây của Nga được chuyển cho Ukraine thì không ai nói đến. Tất cả hiểu một điều mặc nhiên là từ năm 1945 trở về sau lãnh thổ của các dân tộc được Liên hợp quốc công nhận thì giữ nguyên. Những người Nga hàng trăm năm nay sống ở miền Đông Ukraine và hàng triệu người Nga ưu tú khi bắt đầu thành lập liên bang Xô viết đã đi khắp 15 nước cộng hòa để ươm mầm trí thức, đưa các tiến bộ khoa học kỹ thuật giúp anh em các nước khác xây dựng đất nước đã trở thành những người ngoại quốc trên chính mảnh đất mà 3 thế hệ gia đình họ đã nối tiếp nhau ra đời và phát triển.
Chúng tôi cũng là những người ngoại quốc trên đất nước Moldova, nơi chúng tôi coi như quê hương thứ 2 của mình.
Tất cả đều hỗn loạn đến khủng khiếp. Hàng trăm ngàn sinh viên, công nhân người Việt đang ở trên đất nước Liên Xô trở thành những đứa trẻ bơ vơ. Sinh viên thì không còn học bổng (Chỉ có một số nước còn duy trì học bổng cho sinh viên Việt Nam), công nhân thì mất việc làm. Không chỉ thiếu thốn về vật chất, chúng tôi đối diện với bao hiểm nguy vì bị trấn lột, cướp giật do tội phạm lộng hành khắp nơi.
Thời gian vẫn trôi đi, ai cũng phải sống. Nhân dân các nước cộng hòa bắt đầu tự đứng dậy để xây dựng đất nước mình. Chúng tôi tìm mọi cách để tồn tại và tiếp tục việc học.
Vật vã thêm 7 năm sau khi Liên Xô tan rã, chúng tôi về nước khi tôi biết rằng không thể cố thêm để kiếm đủ tiền cho việc bảo vệ luận án tiến sỹ đã viết xong của mình.
Thật may mắn cho những ai được sống và học tập ở Liên Xô từ năm 1987 về trước. Lúc đó Liên Xô đúng là thiên đường. Khi Liên Xô tan rã rồi, rất nhiều giá trị tốt đẹp bị che lấp, sự bình yên tuyệt đối đã không còn, chủ nghĩa dân tộc hẹp hòi ngoi lên lấn át cả lòng cao thượng muôn đời nay người dân Xô Viết dựng xây.
TAN NÁT là từ mà tôi dùng cho sự sụp đổ của liên bang Xô viết.
Tôi về Việt Nam, gửi lại cả thời thanh xuân đẹp nhất trên đất nước Xô Viết và nỗi xót xa tiếc muối về những điều kỳ diệu đã vĩnh viễn không còn.
Làm thế nào để nhân dân 15 nước cộng hòa yêu thương nhau như trước? Làm thế nào để khối liên bang Xô viết gắn kết lại vững mạnh như xưa để không kẻ thù nào, không bọn phát xít nào có thể tàn phá được họ?
Có lẽ phần lớn những người đã từng sống và học tập trên đất nước Liên Xô đều có chung suy nghĩ như tôi./.
Yêu nước ST.
