Lý luận về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội

 

Trong tác phẩm “Phê phán Cương lĩnh Gôta” viết năm 1875, C.Mác quan niệm hình thái kinh tế xã hội cộng sản chủ nghĩa có hai giai đoạn: giai đoạn thấp là chủ nghĩa xã hội và giai đoạn cao là chủ nghĩa cộng sản; trong giai đoạn thấp đó bao hàm cả thời kỳ quá độ, đó là “thời kỳ thai nghén” để ra đời một xã hội mới - xã hội cộng sản chủ.

Phát triển những tư tưởng của C.Mác và Ph.Ăngghen, trong tác phẩm “Nhà nước và cách mạng”, V.I.Lênin cho rằng trong hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa bao gồm thời kỳ quá độ, giai đoạn thấp là chủ nghĩa xã hội và giai đoạn phát triển cao là chủ nghĩa cộng sản.

Sau khi giành được chính quyền, V.I.Lênin khẩn trương soạn thảo kế hoạch bắt đầu công cuộc xây dựng chủ nghĩa xã hội. Những quan điểm về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đã được V.I.Lênin tiếp tục trình bày trong các tác phẩm “Kinh tế và chính trị trong thời đại chuyên chính vô sản”, tác phẩm “Về cuộc cách mạng của chúng ta” viết tháng 01 năm 1923 và nhiều tác phẩm khác. Ở đó, Người đã luận chứng về những nhiệm vụ cơ bản và những điều kiện của bước quá độ lên chủ nghĩa xã hội. V.I.Lênin chỉ ra rằng bước quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội có thể có những hình thức khác nhau. Tất cả các nước xã hội chủ nghĩa đã tiến hành cách mạng theo cách riêng của mình dưới những hình thức quy định bởi sự so sánh lực lượng giai cấp trong nội bộ mỗi nước, bởi phong cách dân tộc và hoàn cảnh đối ngoại. Chủ nghĩa xã hội ra đời và phát triển trên cơ sở những nguyên tắc chung của lý luận cách mạng được biến đổi một cách đúng đắn, phù hợp với những sự khác biệt về dân tộc và quốc gia dân tộc. V.I.Lênin viết: “Về lý luận, không thể nghi ngờ gì được rằng giữa chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa cộng sản, có một thời kỳ quá độ nhất định”^[1].

Đặc biệt, V.I.Lênin còn chỉ rõ trong tiến trình phát triển của lịch sử, nhân loại có thể bỏ qua một vài hình thái kinh tế xã hội để xây dựng một hình thái kinh tế xã hội mới phù hợp với những điều kiện lịch sử cho phép. Theo V.I.Lênin, tính quy luật chung của sự phát triển trong lịch sử toàn thế giới đã không loại trừ mà trái lại, còn bao hàm một số giai đoạn phát triển mang những đặc điểm hoặc về hình thức, hoặc về trình tự của sự phát triển đó. Trong thực tế lịch sử phát triển của xã hội loài người, đã từng có những quốc gia bỏ qua một vài giai đoạn phát triển như vậy. Do đó, trong thời đại ngày nay, vấn đề bỏ qua sự phát triển của chủ nghĩa tư bản, tiến thẳng lên chủ nghĩa xã hội ở các nước chậm phát triển là vấn đề hợp quy luật phát triển của lịch sử. V.I.Lênin viết: “Việc tổ chức các hình thức hợp tác của tiểu nông, coi như những hình thức quá độ từ tiểu nông nghiệp hàng hóa tiến lên nông nghiệp cộng sản chủ nghĩa thì cũng thế, chỉ vừa mới bắt đầu”^[2].

Mặt khác, V.I.Lênin cũng chỉ rõ trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, cuộc đấu tranh giai cấp vẫn tiếp diễn. Tính chất của cuộc đấu tranh ấy không kém phần gay go, quyết liệt, phức tạp và lâu dài. Cuộc đấu tranh ấy diễn ra trong điều kiện mới, dưới hình thức mới, trong mọi điều kiện của đời sống xã hội. Người khẳng định: “Bước quá độ này tất nhiên là rất dài. Dùng những biện pháp lập pháp hay hành chính hấp tấp và không thận trọng, thì chỉ làm cho bước quá độ đó kéo dài thêm và chỉ thêm khó khăn cho nó mà thôi”^[3]. Do đó, cần phải chống mọi biểu hiện nôn nóng, chủ quan, duy tâm, duy ý chí hoặc bi quan, dao động mất phương hướng trong thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hộ

---

[1] V.I.Lênin toàn tập, Tập 39, “Kinh tế và chính trị trong thời đại chuyên chính vô sản” (1919), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2006, tr.309

[2] V.I.Lênin toàn tập, Tập 39, “Kinh tế và chính trị trong thời đại chuyên chính vô sản” (1919), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2006, tr.312

[3] V.I.Lênin toàn tập, Tập 39, “Kinh tế và chính trị trong thời đại chuyên chính vô sản” (1919), Nxb Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2006, tr.316