Quá trình chuyển biến lập trường của C.Mác và Ph.Ăngghen.

 

Trước khi trở thành người cộng sản, C.Mác và Ph.Ăngghen là những nhà dân chủ cách mạng và nhân đạo chủ nghĩa.

 C.Mác, Ph.Ăngghen là những thiên tài, song giai đoạn đầu, hai ông chưa phải là những người cộng sản mà còn đứng trên lập trường dân chủ cách mạng và nhân đạo chủ nghĩa. Trước năm 1842, hai ông đều tham gia nhóm Hêghen trẻ và chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa duy tâm khách quan: Coi sự phát triển của ý thức là động lực phát triển xã hội; nhà nước là tổ chức đứng trên xã hội không mang tính giai cấp; bênh vực người lao động trên cơ sở cảm tính và đạo đức. Trong lời đề tựa tặng luận án tiến sĩ cho bố vợ, ông viết: Chủ nghĩa duy tâm không phải là sự sáng tạo đơn thuần của trí tưởng tượng mà là một chân lý.Về lập trường giai cấp, các ông chủ trương xóa bỏ chế độ quân chủ phong kiến và đặc quyền, đặc lợi bằng đấu tranh dân chủ, nghị trường; tách nhà nước ra khỏi nhà thờ và quyền tự do dân chủ cho nhân dân nói chung; đòi quyền sở hữu ruộng đất cho nông dân bằng cách mạng xã hội.

 Vào cuối năm 1842, C.Mác, Ph.Ăngghen đều nhận thấy những hạn chế của phái Hê ghen trẻ và cố gắng vượt qua quan niệm duy tâm của Hêghen: vấn đề tư duy và tồn tại, nhiệm vụ của triết học phải đấu tranh chống lại tất cả các vị thần ở trên trời và trần thế, phục vụ cho cuộc đấu tranh giải phóng nhân loại. C.Mác tự hiểu rằng ý chí cách mạng của ông không tương hợp với công việc giảng dạy ở một trường đại học, ông đã từ chối học hàm giáo sư ở trường Đại học Bon để tham gia trực tiếp vào cuộc đấu tranh chính trị.

Có thể thấy, ngay từ đầu C.Mác và Ph.Ăngghen đều chưa phải là những người cộng sản, mà vẫn còn đứng trên lập trường chủ nghĩa duy tâm và chủ nghĩa dân chủ cách mạng. Quá trình chuyển biến từ lập trường duy tâm sang lập trường duy vật diễn ra cùng với quá trình chuyển biến từ lập trường dân chủ - cách mạng sang lập trường cộng sản chủ nghĩa, từng bước hình thành những cơ sở triết học cho những tư tưởng và quan điểm của hai ông về chủ nghĩa cộng sản gắn liền với những hoạt động lý luận và thực tiễn của hai ông giai đoạn từ năm 1842 đến năm 1843.

Bước chuyển của C.Mác từ chủ nghĩa dân chủ cách mạng sang chủ nghĩa cộng sản được bắt đầu từ thời kỳ làm biên tập viên Báo sông Ranh từ cuối năm 1842 đến đầu năm 1843. Chủ đề cơ bản trong những bài báo của C.Mác là bảo vệ lợi ích người lao động, phê phán chế độ đẳng cấp, ức hiếp nông dân nghèo và tình trạng bần cùng của họ, cũng như tệ quan liêu của các quan chức... đã bị chính phủ phản động Phổ theo dõi và ra lệnh đóng cửa tờ báo vào mùa xuân năm 1843 và bị kết tội tuyên truyền cách mạng. Thông qua các bài báo, C.Mác khẳng định: không thể có đời sống chính trị tự do, nếu không có quyền đại diện của nhân dân, quyền đại diện đó cần cho xã hội, giống như không khí cần cho con người vậy. Về mặt tư tưởng, C.Mác không dừng ở chỗ, đòi quyền tự do báo chí, mà cho rằng việc bóp nghẹt quyền tự do báo chí ấy là do nhà nước Phổ quyết định. Như vậy là, từ việc đòi huỷ bỏ chế độ kiểm duyệt báo chí, C.Mác đã đụng đầu trực tiếp với vấn đề nhà nước.

 Còn Ph.Ăngghen, đầu năm 1843 sau khi hết nghĩa vụ quân sự, ông sang Manchextơ làm thư ký trong một công xưởng và bắt đầu nghiên cứu chính trị, kinh tế, tiếp xúc với phong trào công nhân và bắt đầu thay đổi lập trường từ dân chủ cách mạng sang lập trường cộng sản.

Nếu như trước kia do ảnh hưởng của phái “Hêghen trẻ”, C.Mác quan niệm nhà nước là hiện thân của lý tính, của trật tự, của công lý vĩnh cửu, thì đến lúc này C.Mác đã đặt ra phải khảo sát lại những quan điểm của mình về nhà nước. Hiện thực, C.Mác thấy nhà nước không phải là cơ quan đại biểu quyền lợi cho nhân dân nói chung mà chỉ cho một bộ phận trong nhân dân, tức là cho một số ít những người có của. Do đó, quyền tự do là của họ chứ không phải là của nhân dân nói chung.

Hiện thực xã hội với những cảnh tương phản giữa kẻ giàu và người nghèo, đã cho phép C.Mác vạch ra tính chất bất công của nhà nước Phổ và tính chất giai cấp của nó. C.Mác phê phán nhà nước Phổ là công cụ của quyền tư hữu và khẳng định chính nhà nước đại biểu cho quyền tư hữu là nguyên nhân của tình trạng nghèo khổ của quần chúng. Mặc dù quan điểm về nhà nước của C.Mác lúc đó chưa đầy đủ cơ sở duy vật về lịch sử, song C.Mác đã không thừa nhận nhà nước Phổ là một nhà nước của nhân dân lao động. Cũng thời gian này, trên một số bài báo C.Mác đã thể hiện sự thông cảm sâu sắc với quần chúng nông dân nghèo, tỏ thái độ dứt khóat đứng về phía họ, bênh vực họ, lên án chính sách vô nhân đạo của nhà nước đối với họ. C.Mác đòi cho người nông dân có quyền công dân và phê phán những đạo luật kết án nông dân đi nhặt những cành củi khô trong rừng là những người ăn cắp. Đồng thời trong các bài báo đó, C.Mác đã nêu lên những quan điểm về mối liên hệ giữa triết học, tôn giáo và chính trị, mà biểu hiện của chính trị trước hết là nhà nước. C.Mác cho rằng triết học không thể đứng biệt lập ngoài xã hội. Triết học cần can thiệp vào hiện thực xã hội, vào nhà nước hơn là chỉ gắn bó với tôn giáo và chỉ bàn đến thế giới “tinh thần”. Từ đó, C.Mác đã nêu lên một quan điểm chính trị quan trọng là tách nhà nước ra khỏi nhà thờ và 28 năm sau tư tưởng này đã được công xã Pari ghi vào cương lĩnh của mình với tư cách nhà nước chuyên chính vô sản đầu tiên trên thế giới.

Bước quan trọng trong quá trình chuyển biến lập trường của C.Mác được thể hiện qua tác phẩm “Góp phần phê phán triết học pháp quyền của Hê ghen” viết năm 1843 mà lời tựa đã được đăng trong tạp chí “Niên giám Pháp - Đức”. Ngay trong tác phẩm đầu tiên này, C.Mác đã đoạn tuyệt dứt khóat với chủ nghĩa duy tâm và chống lại Brunô Baue - lãnh tụ của phái Hêghen trẻ. Trong tác phẩm, C.Mác khẳng định vai trò quyết định của hoạt động vật chất đối với yếu tố tinh thần trong lịch sử và đã thanh toán bước đầu bởi những quan niệm của Hêghen về vấn đề nhà nước. Trên cơ sở đó, C.Mác tiến tới phát hiện sứ mệnh lịch sử toàn thế giới của giai cấp vô sản bằng cách phát triển tư tưởng về sự “giải phóng nhân loại”. Tuy nhiên, khái niệm giải phóng nhân loại còn mang dấu vết chủ nghĩa nhân bản của Phơ Bách. Nhưng C.Mác đã chỉ ra: xóa bỏ chế độ tư hữu bằng cách mạng xã hội chủ nghĩa, triết học phải tìm lực lượng ngay trong bản thân hiện thực, đó là giai cấp vô sản; triết học phải phản ánh những xung đột hiện thực, những điều kiện vật chất để giải quyết những xung đột đó. Đây là luận điểm then chốt của C.Mác trong việc hình thành quan niệm duy vật về lịch sử, đặt cơ sở cho việc giải quyết khoa học mối quan hệ tồn tại xã hội và ý thức xã hội. Luận điểm đó cũng đặt cơ sở cho C.Mác chuyển sang lập trường cộng sản chủ nghĩa.

Cùng thời gian ấy, thông qua việc tham gia phong trào Hiến chương Anh, nghiên cứu tình hình giai cấp công nhân ở Anh, phê phán học thuyết xã hội chủ nghĩa của Ôoen, những nhà kinh điển trong kinh tế - chính trị tư sản và chế độ quân chủ chuyên chế.

 Trong các bài viết của mình, Ph.Ăngghen đã nhận thấy sự cần thiết phải thống nhất giữa khoa học và đời sống, giữa triết học và chính trị, giữa tư duy và hành động. Trong những bức thư từ Vúp péc tan, Ph.Ăngghen nói lên sự căm ghét của mình đối với chế độ quân chủ, mối thông cảm sâu sắc của ông với nhân dân lao động bị áp bức. Ông hy vọng lòng căm phẫn của những người nông dân không có đất đai, nhất định một ngày kia sẽ bùng nổ để chống lại các đẳng cấp quý tộc và nền quân chủ. Ph.Ăngghen nêu ra khẩu hiệu chống chế độ phong kiến và những đặc quyền đặc lợi của bọn quý tộc: “Thủ tiêu các đẳng cấp, đấu tranh cho một dân tộc thống nhất gồm những công dân bình đẳng về quyền lợi”.

Trong tác phẩm “Bản thảo góp phần phê phán kinh tế chính trị học”, Ph.Ăngghen đã đứng trên quan điểm của chủ nghĩa xã hội phủ nhận chế độ tư hữu và đi đến kết luận về vai trò sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân, mặc dù chưa liên hệ với C.Mác. Sau này V.I.Lênin nhận xét: Chính Ph.Ăngghen đã tạo ra sự kích thích cho C.Mác quyết định bắt tay vào nghiên cứu kinh tế chính trị học - khoa học mà trong đó tác phẩm của C.Mác đã tạo nên cả một cuộc cách mạng và góp phần sáng tạo ra thế giới quan mới.

Phê phán các nhà kinh tế học tư sản, Ph.Ăngghen chú ý nhiều đến việc vạch trần bản chất xấu xa, thù ghét nhân loại trong học thuyết nhân khẩu của Man tuýt. Ông chứng minh tính chất hoàn toàn vô căn cứ của học thuyết phản khoa học, phản động đó và đặc biệt nhấn mạnh ý nghĩa của tiến bộ khoa học trong sự phát triển của lực lượng sản xuất.

Trong bài bình luận viết về cuốn sách của T.Cáclây “Quá khứ và hiện tại” (1843), Ph.Ăngghen đã đứng trên lập trường của chủ nghĩa duy vật để phê phán các quan điểm tôn giáo của T.Các lây và những mưu toan của ông này định tạo nên “sự sùng bái các anh hùng”. Ph.Ăngghen nhấn mạnh vai trò của quần chúng với tư cách là lực lượng duy nhất có thể thực hiện được những tư tưởng tiên tiến.

 Như vậy, từ hai cách tiếp cận khác nhau: C.Mác thì cần phải có triết học để tìm hiểu đời sống, còn Ph.Ăngghen lại từ đời sống thực tế mà cần phải có triết học, song hai ông đều gặp nhau ở một điểm đó là phải kết hợp triết học với đấu tranh chính trị thực tiễn và hành động độc lập, tự do vì hạnh phúc thực sự của con người.