Nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lý xã hội

 

Đây là nguyên tắc cơ bản hàng đầu trong quản lý xã hội, xuất phát từ chính bản chất của chế độ xã hội xã hội chủ nghĩa. Tập trung dân chủ là một nguyên tắc quan trọng trong tổ chức và hoạt động quản lý xã hội xã hội chủ nghĩa một cách khoa học, hiệu quả: “Đề cao vai trò chủ thể, vị trí trung tâm của nhân dân trong chiến lược phát triển đất nước. Phát huy tính tích cực chính trị - xã hội, quyền và trách nhiệm của nhân dân…; có cơ chế giải phóng mọi tiềm năng, sức mạnh, khả năng sáng tạo, động viên nhân dân tham gia phát triển kinh tế và quản lý phát triển xã hội”^[1]. Tập trung trong nguyên tắc tập trung dân chủ được hiểu là sự lãnh đạo tập trung nhằm đảm bảo thâu tóm quyền lực vào chủ thể quản lý nhằm điều hành, chỉ đạo các quá trình xã hội một cách thống nhất. Dân chủ là hướng tới việc mở rộng quyền cho đối tượng quản lý nhằm phát huy mọi nguồn lực của đối tượng quản lý trong xã hội. Tập trung không những không loại trừ mà còn tạo điều kiện để phát huy tính độc lập, tự chủ. Nếu quá đề cao yếu tố tập trung, xa rời dân chủ sẽ dẫn đến độc đoán chuyên quyền, ngược lại, nếu đề cao yếu tố dân chủ, mở rộng dân chủ không trên cơ sở tập trung sẽ dẫn đến dân chủ quá trớn, tự do, vô chính phủ: “Chúng ta chủ trương theo chế độ tập trung dân chủ. Nhưng cần phải hiểu rõ rằng chế độ tập trung dân chủ, một mặt, thật khác xa chế độ tập trung quan liêu chủ nghĩa, và mặt khác, thật khác xa chủ nghĩa vô chính phủ”^[2]. Mục đích thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lý xã hội xã hội chủ nghĩa nhằm đảm bảo cho quần chúng lao động thực hiện quyền làm chủ của mình. Dưới chủ nghĩa xã hội, tập trung dân chủ là kết hợp lãnh đạo, quản lý tập trung với tinh thần tích cực, sáng tạo rộng lớn của quần chúng. Thực hiện tốt nguyên tắc tập trung dân chủ vừa bảo đảm sự lãnh đạo tập trung trên cơ sở dân chủ, vừa đảm bảo sự mở rộng dân chủ dưới sự lãnh đạo tập trung.

Nguyên tắc tập trung dân chủ cho phép kết hợp sự tập trung có kế hoạch trong quản lý xã hội với chế độ dân chủ rộng rãi và việc sử dụng sáng kiến của quần chúng, của những tập thể tiên tiến. Hình thức biểu hiện của nguyên tắc tập trung dân chủ trong quản lý xã hội xã hội chủ nghĩa rất phong phú, đa dạng, thường xuyên thay đổi cùng với sự thay đổi cụ thể của điều kiện kinh tế - xã hội và đặc điểm của từng lĩnh vực trong những giai đoạn khác nhau, phù hợp sự biến đổi cơ sở khách quan của xã hội xã hội chủ nghĩa: “Nguyên tắc dân chủ… thực hiện những đề nghị và yêu cầu để cho quần chúng tích cực tham gia không những vào việc thảo luận những quy tắc, những quyết định và các đạo luật chung, không những tham gia vào việc kiểm tra việc chấp hành các quy tắc, quyết định và đạo luật đó, mà còn trực tiếp tham gia vào thi hành chúng nữa”². Trên thực tế, chỉ có chế độ kinh tế của chủ nghĩa xã hội mới bảo đảm thu hút được đông đảo quần chúng lao động tham gia quản lý các xí nghiệp, quản lý toàn bộ nền kinh tế; chỉ có trong nhà nước xã hội chủ nghĩa thì quyền dân chủ, sự lãnh đạo tập trung mới được đảm bảo thực hiện và tạo sự thống nhất. Đặc biệt, chỉ có dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản thì nguyên tắc tập trung dân chủ mới được tôn trọng và thực hành triệt để, thống nhất.

---

[1] Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, tập I, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội - 2021, tr. 51.

[2]^,2 V.I.Lênin, Toàn tập, tập 36, Nxb Chính trị quốc gia - Sự thật, Hà Nội - 2005, tr. 185, 192.