Cơ sở khoa học xác định và phân chia thời đại

 

Tuỳ thuộc vào thế giới quan, lợi ích giai cấp hoặc góc độ nhìn nhận, đã từng xuất hiện cách phân chia thời đại khác nhau, hàm chứa những quan niệm phong phú về phạm trù thời đại, như của nhà xã hội học Italia Vicô (1668-1744), nhà triết học Đức Ph.Hêghen (1770-1831), nhà xã hội chủ nghĩa không tưởng Pháp Phurie (1772-1837), nhà nhân chủng học Mỹ Hăngri Moócgăng (1818-1881), nhà tương lai học Mỹ Anvin Tôphlơ. Những cách phân chia này, tuy phản ánh khá rõ một mặt nào đấy của lịch sử, nhưng không vạch ra được tính chất xã hội của từng giai đoạn lịch sử, cũng như động lực thúc đẩy sự thay thế lẫn nhau giữa các thời đại trong tiến trình vận động của xã hội loài người.

C.Mác và P.Ăngghen xem xét khoa học vấn đề thời đại trên cơ sở phương pháp luận duy vật biện chứng và học thuyết hình thái kinh tế - xã hội, vạch rõ tiêu chí cơ bản để nhận biết một thời đại là xác định giai cấp nào đứng ở vị trí trung tâm của lịch sử. Mâu thuẫn giữa giai cấp trung tâm với giai cấp đối kháng với nó tạo thành động lực thúc đẩy sự vận động của thời đại. Trên cơ sở nhìn nhận tiến trình xã hội loài người như một dòng chảy lịch sử - tự nhiên, phủ định biện chứng giữa các hình thái kinh tế - xã hội, C.Mác và Ph.Ăngghen xác định mỗi hình thái này, với quá trình phát sinh, phát triển và bị thay thế, đánh dấu một thời đại lịch sử. Nhân loại đã, đang và sẽ trải qua 5 thời đại: nguyên thuỷ, chiếm hữu nô lệ, phong kiến, tư bản chủ nghĩa và thời đại của chủ nghĩa cộng sản.

Một thời đại lịch sử được xác định bởi hai tiêu chí cơ bản. Thứ nhất, sự ra đời và phát triển của hình thái kinh tế xã hội mới. Tuy nhiên, trong một thời đại cũng có thể chứa cả hai hình thái kinh tế - xã hội, một hình thái đang trong quá trình mất đi và một hình thái đang trong quá trình hình thành, phát triển, do đó, cần nhận thức rằng, khái niệm thời đại không đồng nhất với khái niệm hình thái kinh tế - xã hội. Thứ hai, sự thay đổi vị trí trung tâm của các giai cấp trong xã hội. Sự thay đổi vị trí trung tâm của giai cấp thống trị gắn liền với quá trình chuyển biến từ hình thái kinh tế - xã hội này sang hình thái kinh tế xã hội khác tiến bộ hơn sẽ quyết định sự vận động, phát triển của nhân loại và cũng đánh dấu sự mở đầu của một thời đại mới.