Mô hình tổ chức và hoạt động của chính quyền địa phương ở một số nước trên thế giới và giá trị tham khảo cho Việt Nam

 

Tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình phân quyền

+Ở mô hình này, các cơ quan chính quyền địa phương được tồ chức theo nguyên tắc phi tập trung hóa cao, quyền lực nhà nước được chuyển giao từ chính quyền Trung ương đến các chính quyền địa phương theo Hiến pháp và pháp luật.

+ Các thiết chế được phân quyền chủ động, độc lập thực hiện các chức năng, nhiệm vụ và tự chịu trách nhiệm.

 +Chức năng quản lý các chính quyền địa phương được giao cho một cơ quan ở Trung ương như bộ hay văn phòng.

+ Việc tổ chức và hoạt động của chính quyền tự quản địa phương do các địa phương tự quản quy định. Do đó, mô hình tự quản địa phương đa dạng và phong phú.

Ví dụ: Tổ chức chính quyền địa phương ở Mỹ - Anh

+Các chính quyền địa phương được chủ động toàn quyền trong giải quyêt các công việc mà không bị can thiệp hay phụ thuộc chính quyền Trung ương.

+ Chính quyền địa phương chia thành các cấp như chính quyền bang > hạt, > thành phố.

+ Ở những địa phương không thành lập được chính quyền thành phố do không đủ tiêu chuẩn về số dân thì thành lập chính quyền thị xã, thị trấn hay xã.

 (từ 2.500 dân được tách ra khỏi hạt để tổ chức thành các đơn vị hành chính tự quản là thành phố, thị xã (trực thuộc bang))

+ Cơ quan quản lý là các Hội đồng tự quản hay Hội đồng đại diện. Hội đồng tự quản bầu ra đơn vị chấp hành và người đứng đầu là Thị trưởng hay Quản trưởng.

-Chính quyền bang: Là cấp cao nhất của địa phương, đứng đầu chính quyền bang có chức danh Thống đốc do cử tri bang trực tiếp bầu ra với nhiệm kỳ thường khoảng hai đến bốn năm (tùy Hiến pháp mỗi bang quy định). Tổ chức chính quyền bang có các cơ quan Nghị viện, cơ quan thực hiện quyền hành pháp và Tòa án.

-Chính quyền hạt: Có Hội đồng hạt bao gồm nhiều ủy viên do cử tri của hạt bầu ra trong một thời gian nhất định. Các ủy viên của Hội đồng hạt được phân công phụ trách hoặc phối hợp với nhau đế thực hiện các quyền hạn liên quan đến cả ba lĩnh vực lập pháp, hành pháp và tư pháp ở địa phương.

-Chính quyền thành phố: Các chính quyền thành phố đều có một loại hội đồng trung tâm do cử tri bầu ra và một quan chức điều hành được sự hỗ trợ của các sở, ban, ngành. Có ba dạng tổng quát của chính quyền thành phố: thị trưởng (thị trưởng được bầu trực tiêp và đứng đầu hành pháp, trong khi đó hội đồng cũng được bầu như là cơ quan lập pháp); ủy ban (hình thức này kết hợp cả hành pháp lẫn lập pháp vào một nhóm người, tức là ủy ban, được bầu trực tiếp) nhà quản lý thành phố (người dân bầu ra hội đồng thành phố, hội đồng này sẽ chỉ hoạt động lập pháp và hoạch định chính sách).

+Chính quyền xã, thị trấn, thị xã: Hàng ngàn khu vực thực thi quyền lực pháp lý ở đô thị quá nhỏ nên không đủ tiêu chuẩn để trở thành chính quyền thành phố. Chính quyền thường được giao phó cho một ban hay hội đồng dân cử, có thể được gọi với nhiều tên khác nhau. Hội đồng có thể có chủ tịch hay người đứng đầu có chức năng như một quan chức điều hành chính, hoặc có thể là một thị trưởng dân cử.

+Các chính quyền quận đặc biệt hoặc chính quyền đặc khu: Những chính quyền này hoạt động độc lập với các chính quyền địa phương và thường được thiết lập để phục vụ một mục đích riêng trong phạm vi một vùng địa lý cụ thể.

Tổ chức chính quyền địa phương ở Anh

 + Lãnh thổ của Anh và xứ Wales chia ra các lãnh địa. Anh có 44 lãnh địa, xứ Wales có 8 lãnh địa,

+ 6/52 lãnh địa được hưởng quy chế lãnh địa đô thị do có mức độ đô thị hóa cao.

+Các lãnh địa lại chia ra các quận (quận có thể là quận thành phố, thị xã hay quận nông thôn (trước đây gọi là huyện hoặc quận hỗn hợp).

Hiện nay, nước Anh có khoảng 36 quận ở các lãnh địa đô thị và khoảng 333 quận ở các lãnh địa khác. Dưới quận là các đơn vị hành chính cơ sở thường được gọi là công xã. Lãnh thổ Scotland lại chia ra 9 vùng, 55 quận và các công xã. Lãnh thổ của Bắc Ailen lại chia ra 8 lãnh địa và 26 quận nhưng không có cấp cơ sở là công xã. Chính quyền địa phương ở các đơn vị hành chính ở Anh do cử tri bầu ra, bao gồm Hội đồng tự quản, có người đứng đầu là Thị trưởng - có chức năng làm chủ tọa các phiên họp của Hội đồng tự quản. Hội đồng tự quản bầu ra bộ máy hành chính đứng đầu là Thống đốc.

Tổ chức chỉnh quyền địa phương theo mô hình tản quyền

Mô hình tản quyền biểu hiện ở sự tập trung quyền lực nhà nước ở chính quyền Trung ương.

 Tuy nhiên, nguyên tắc tản quyền hạn chế được những khiếm khuyết của mô hình tập quyền, hạn chế tinh trạng quan liêu của nhà nước trung ương trong việc giải quyết những vấn đề ở địa phương, đồng thời khắc phục tình trạng phân tán, cát cứ hay phi tập trung hóa quyền lực.

+Ở mô hình này, Chính phủ Trung ương thực hiện kiểm soát quyền lực của chính quyền địa phương thông qua việc cử các đại điện hoặc thành lập các cơ cấu ở chính quyền địa phương.

+ Các đại điện của Trung ương cử xuống địa phương thực hiện quyền giám sát địa phương đồng thời thực hiện quyền lực tại địa phương.

Ví dụ: Chính quyền địa phương ở Pháp, Cộng hòa Liên bang Đức

Theo đó, chính quyền địa phương được chia thành 3 cấp lần lượt là vùng, tỉnh và xã.

+Vùng là đơn vị hành chinh cao nhất tại địa phương

+ Tỉnh là đơn vị hành chính có trách nhiệm thực hiện các hoạt động an sinh xã hội, quản lý và cung cấp dịch vụ công. Tỉnh trưởng do Chính phủ Trung ương bổ nhiệm, đại diện cho chính quyền Trung ương tại địa phương. Tuy nhiên, Tỉnh trưởng và các cơ quan tự quản địa phương hoạt động độc lập với nhau.

+ Xã là đơn vị hành chính cơ sở có trách nhiệm thực hiện các dịch vụ xã hội, nhà trẻ, nhà ở cho người già, đô thị hóa, trường mẫu giáo và tiểu học, đường giao thông xã, thể thao.

- Chính quyền địa phương có thẩm quyền lập quy để thực hiện chức năng, nhiệm vụ theo quy định của pháp luật.

+ Mỗi cấp của chính quyền địa phương đều có hội đồng dân cử, có nhiệm kỳ là 6 năm và có thẩm quyền ban hành các nghị quyết đề giải quyết các vấn đề tại cấp quản lý(vùng, tỉnh, xã).

+Chủ tịch hội đồng (vùng, tỉnh) và xã trưởng do Hội đồng dân cử bầu ra, là cá nhân chịu trách nhiệm cao nhất về hành pháp tại cấp quản lý (vùng, tỉnh, địa phương). Giúp việc Chủ tịch hội đồng và xã trưởng là cơ quan quản lý hành chính gồm các công sở. Tính tự chủ và tự chịu trách nhiệm cùa người đứng đầu cơ quan hành pháp ở địa phương rất cao và thực hiện nguyên tắc tự quản địa phương hiệu quả.

-Tổ chức chính quyền địa phương ở Cộng hòa Liên bang Đức giống như mô hình ở Pháp, nhưng không có cơ quan đại diện của chính quyền cấp trên ở chính quyền địa phương,

 +Một số bang được chia ra các huyện, huyện chia ra xã (công xã).

+  Một số bang lớn hơn chia ra vùng (nhưng không bầu ra chính quyền mà do Chính phủ cử ra người để thực hiện chức năng quản lý) - huyện - công xã.

+ Công xã là đơn vị cơ sở - một địa phương nhỏ nhưng công xã có thể là thành phố lớn.

+ Huyện được coi là cấp hành chính cơ bản và quan trọng trong t/ chức chính quyền địa phương ở Cộng hòa Liên bang Đức.

+ Về tổ chức chính quyền, cử tri bầu ra các Hội đồng với những tên gọi khác nhau như: Hội đồng, Hội đồng công xã và thành phố, cơ quan đại diện công xã... đứng đàu các Hội đồng là Chủ tịch Hội đồng do cử tri trực tiếp bầu ra, là người đứng đầu cơ quan hành chính.

Tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình tập quyền

Ở mô hình này, các chinh quyền địa phương được tô chức theo nguyên tắc quyền lực tập trung vào chính quyền Trung ương.

+ Chính quyền Trung ương kiểm soát quyền lực nhà nước ở địa phương cũng như quyết định các vấn đề quan trọng ở địa phương.

+ Chính quyền địa phương được tổ chức theo hệ thống thứ bậc, chính quyền địa phương cấp dưới chịu sự giám sát của chính quyền địa phương cấp trên, tạo thành hệ thống thứ bậc trực thuộc trên dưới.

+  Chính quyền địa phương vừa thực hiện nhiệm vụ của chính quyền Trung ương, vừa thực hiện nhiệm vụ của chính quyền địa phương.

+ Khác với chính quyền địa phương được tổ chức theo mô hình phân quyền, ở mô hình này chính quyền địa phương không có quyền chủ động, sáng tạo trong việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của mình.

- Mô hình tập quyền có ba hình thúc;

+  Hình thức tập quyền tuyệt đối,

+  Tập quyền có phân chia trách nhiệm

Ví dụ: Tập quyền xã hội chủ nghĩa theo mô hình Xôviết trước đây.

 Ví dụ: Trung Quốc

+ Nước chia thành các tỉnh, khu tự trị, thành phố trực thuộc Trung ương

+ Tỉnh, khu tự trị, chia thành châu tự trị (còn gọi là địa khu), huyện, huyện tự trị và thành phố

+ Thành phố trực thuộc Trung ương chia thành quận, huyện

+ Châu tự trị chia thành huyện, huyện tự trị, thành phố

+ Huyện, huyện tự trị chia thành xã, xã dân tộc, trấn.

Chú ý: Khu tự trị, châu tự trị, huyện tự trị đều là những vùng tự trị dân tộc. Nhà nước còn thiết lập đặc khu hành chính.

- Chính quyền địa phương ở Trung Quốc gồm Hội nghị đại biểu nhân dân địa phương và cơ quan hành chinh nhà nước địa phương.

+ Ở các khu dân tộc tự trị, chính quyền địa phương là các cơ quan tự quản.

+ Hội nghị đại biểu nhân dân địa phương được thành lập ở các tỉnh, khu tự trị, các thành phố trực thuộc Trung ương, đặc khu tự trị, các huyện, các huyện tự trị, các thành phố, các quận, xã, xã của người dân tộc thiểu số và thôn.

- Cơ quan hành chính nhà nước ở địa phương (được gọi là Chính phủ nhân dân) được thành lập ở tất cả các cấp có Hội nghị đại biểu nhân dân.

+Chính phủ nhân dân các cấp địa phương là cơ quan chấp hành của cơ quan quyền lực nhà nước các cấp địa phương, là cơ quan hành chính các cấp địa phương.

+ Chính phủ nhân dân các cấp địa phương thực hiện chế độ Chủ tịch tỉnh, Chủ tịch thành phố, Chủ tịch huyện, Chủ tịch khu, Hương trưởng, Trấn trưởng chịu trách nhiệm.

Giá trị tham khảo cho Việt Nam

Nghiên cứu về chính quyền địa phương ở một sô nước cho thấy.

+ Hầu hết các quốc gia, chính quyền địa phương được thiêt lập và hoạt động trên nguyên tắc tự quản địa phương.

+ Chính quyền địa phương có nhiều mô hình khác nhau ở các nước nhưng thường có Hội đồng tự quản (do cử tri địa phương bầu ra), Hội đồng tự quản bầu ra cơ quan hành chính. Người đứng đầu cơ quan hành chính là Thị trưởng hay Chủ tịch có thể do cử tri bầu trực tiếp hoặc do Hội đồng tự quản bầu ra, được giao nhiều quyền hạn, đại diện cho chính quyền có chức năng quản lý hành chính.

+ Chính quyền địa phương ở các nước được tổ chức trên nguyên tắc phân quyền mạnh, được độc lập giải quyết những vấn đề của địa phương trong khuôn khổ pháp luật.

Mặc dù được xây dựng và hoạt động trên nguyên tắc phân quyền mạnh và tự quản địa phương, chính quyền Trung ương vẫn thực hiện quyền kiểm soát đối với chính quyền địa phương bằng nhiều hình thức khác nhau