Tác phẩm “Không tưởng” đã trình bày dự án tổng thể về một xã hội tương lai tốt đẹp

 

Về kinh tế, nền kinh tế của xã hội trong “Không tưởng” được Tômát Morơ xác định là chế độ công hữu về tư liệu sản xuất (chủ yếu là ruộng đất) và tư liệu tiêu dùng. Nhà nước trực tiếp tổ chức, quản lý sản xuất, và phân phối sản phẩm theo nguyên tắc bình đẳng, điều chỉnh lực lượng lao động xã hội và độc quyền ngoại thương. Tế bào kinh tế cơ bản của xã hội là gia đình. Lao động sản xuất nông nghiệp là một ngành kinh tế quan trọng, nhưng rất nặng nhọc, vất vả, nên tất cả mọi người đều có nghĩa vụ lao động nông nghiệp. Thời hạn thực hiện nghĩa vụ lao động nông nghiệp của mỗi công dân là 2 năm và luân phiên nhau.

Về phân phối, trong xã hội, thực hiện phân phối theo nhu cầu. Xã hội quản lý toàn bộ sản phẩm lao động (cả nông nghiệp và các ngành nghề khác), và sau đó phân phối cho các thành viên xã hội. Tômát Morơ luận giải rằng nếu trong xã hội không còn người ăn bám, mọi người đều lao động hết khả năng của mình trong thời gian (6 giờ/ ngày) thì xã hội sẽ đáp ứng được nhu cầu thiết yếu của các thành viên. Hơn nữa, con người trong xã hội “Không tưởng” là những người tự trọng, có đạo đức, họ chỉ đòi hỏi xã hội đáp ứng những thứ tối cần thiết cho cuộc sống chứ không sử dụng của cải xa hoa, lãng phí.

Tômát Morơ quan tâm đến công tác tổ chức quản lý. Ông chủ trương tổ chức các nhà ăn tập thể, phân chia bình đẳng các sản phẩm, các tư liệu tiêu dùng. Xã hội thực hiện phân phối nhà cửa, vườn tược cho các gia đình một cách công bằng với diện tích nhất định. Cứ 10 năm một lần lại phân phối lại theo lối rút thăm. Tômát Morơ chủ trương điều tiết các hoạt động của con người đảm bảo tính cân đối, hài hòa, hợp lý giữa lao động trí óc và lao động chân tay, giữa làm việc và nghỉ ngơi, giữa hưởng thụ vật chất và giải trí tinh thần, giữa lao động để kiếm sống và học tập nâng cao trình độ hiểu biết về mọi mặt.

Về chính trị, trong xã hội “không tưởng”, vẫn tồn tại nhà nước. Song nhà nước được tổ chức lên do nhu cầu quản lý xã hội và đáp ứng ý nguyện của nhân dân. Tất cả các nhân viên bộ máy nhà nước nắm giữ các cương vị đều được lựa chọn thông qua bầu cử dân chủ bằng bỏ phiếu kín. Nhà nước thật sự là bộ máy của nhân dân để quản lý và giải quyết các quan hệ xã hội. Bộ máy và đội ngũ công chức nhà nước có phương thức và phong cách làm việc dân chủ, cởi mở, lịch sự tôn trọng nhân dân. Ông chủ trương các vấn đề liên quan đến cuộc sống của nhân dân đều được đem ra lấy ý kiến nhân dân, được bàn bạc kỹ lưỡng trước khi đưa ra các quyết định cuối cùng.

Về văn hóa - xã hội, Tômát Morơ đặc biệt quan tâm đến giáo dục - đào tạo. Giáo dục - đào tạo là trách nhiệm của toàn xã hội. Tất cả trẻ em đều được đi học không mất tiền, được nuôi dưỡng chu đáo trong các trường học. Thực hiện sự bình đẳng và công bằng trong giáo dục, xóa bỏ đặc quyền học tập của con cái các gia đình giàu có. Các trường học tuỳ theo cấp học mà có chương trình giáo dục chung. Thanh niên đều được hưởng thụ học vấn cao cấp, bắt buộc. Kết hợp chặt chẽ với học nghề, học văn hóa với lao động sản xuất trong các xưởng thủ công và trên đồng ruộng.

Trong xã hội “Không tưởng”, quan hệ hôn nhân - gia đình dựa trên tinh thần tự nguyện giữa nam và nữ. Họ có quyền tự do lựa chọn vợ chồng mà không chịu sự ép buộc nào. Tuổi kết hôn cũng được qui định cụ thể: nam trên 22 tuổi, nữ trên 18 tuổi. Thực hiện chế độ một vợ một chồng và được bảo hộ của pháp luật. Xã hội thừa nhận quyền tự do ly hôn của cả nam và nữ. Tuy nhiên, theo Tômát Morơ, quyền này rất ít khi phải dùng đến vì hôn nhân đã dựa trên cơ sở tình yêu tự nguyện, hơn nữa các thành viên xã hội, nam và nữ đều được xã hội giáo dục chu đáo, họ sẽ có nhận thức đúng đắn và giải quyết các quan hệ hôn nhân- gia đình hài hòa, tránh xảy ra đổ vỡ.

Về quan điểm và thái độ đối với tôn giáo, trong xã hội “không tưởng”, tôn giáo vẫn tồn tại, song đó là thứ tôn giáo được duy lý hóa. Trong các giáo lý và hoạt động tôn giáo không còn những cái gì trái với lý trí lành mạnh của con người, và làm tổn hại đến đời sống xã hội. Tôn giáo quan tâm đến đời sống đạo đức xã hội, đến các hoạt động từ thiện, mang tính nhân văn. Tômát Morơ đưa ra chủ trương “bầu cha cố”. Mọi hoạt động của giáo hội và các cha cố là hướng con người làm việc thiện, giúp con người có cuộc sống phù hợp với qui luật tự nhiên.

Về quan niệm đạo đức xã hội, Tômát Morơ cho rằng người có đức hạnh là người có cuộc sống phù hợp, tôn trọng qui luật tự nhiên và không làm gì tổn hại đến lợi ích xã hội và lợi ích của người khác. Ông nói con người có đạo đức phải “hướng tới cái lợi của mình trong chừng mực không được gây nên bất lợi cho người khác”. Ông cũng đề cập đến các vấn đề làm thế nào để cho bộ máy nhà nước trong sạch hơn, biện pháp chống hối lộ, dùng tiền để mua danh bán chức, vơ vét của công.

Quan điểm về vấn đề con người, trong xã hội “Không tưởng” theo Tômát Morơ, con người là giá trị cao nhất và không gì có thể so sánh được với sinh mạng con người. Xã hội tôn trọng, thương yêu mỗi con người cụ thể, trước hết là người lao động- người làm nên mọi của cải và giá trị xã hội. Xã hội phải bênh vực những con người nghèo khổ, bị áp bức. Tất cả mọi hoạt động của xã hội: lao động sản xuất, chính trị, văn hóa, giáo dục, hôn nhân, gia đình, tôn giáo... đều phải hướng tới mục tiêu làm cho con người sống hạnh phúc và sung sướng hơn. Sự quan tâm của xã hội tới con người phải thể hiện qua những việc làm cụ thể: bảo đảm thời gian ngủ, nghỉ, hoạt động văn hóa, tinh thần; phân phối sản phẩm công bằng; chăm lo giáo dục y tế...