HOÀN CẢNH LỊCH SỬ ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM BỔ SUNG, PHÁT TRIỂN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI KHOA HỌC TỪ NĂM 1986 ĐẾN NAY

Trên thế giới, cuối những năm 80 đầu những năm 90 thế kỷ XX, cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại mà gần đây là Cách mạng công nghiệp lần thứ Tư phát triển mạnh mẽ, tác động sâu sắc đến các lĩnh vực đời sống xã hội của mỗi quốc gia, dân tộc cũng như toàn thế giới. Toàn cầu hóa ngày càng sâu rộng, kinh tế tri thức phát triển trở thành đặc trưng nổi bật của nền kinh tế thế giới, tạo ra cơ hội và thách thức cho các quốc gia, nhất là các nước đang phát triển.

Hòa bình, độc lập dân tộc, dân chủ, hợp tác và phát triển là xu thế lớn, nhưng đấu tranh giai cấp, đấu tranh dân tộc, chiến tranh cục bộ, xung đột dân tộc, tôn giáo, chạy đua vũ trang, hoạt động can thiệp, lật đổ, tranh chấp lãnh thổ, tài nguyên và cạnh tranh kinh tế tiếp tục diễn ra phức tạp. Chủ nghĩa khủng bố có chiều hướng gia tăng, lan rộng ở nhiều nơi trên thế giới. Các mâu thuẫn cơ bản của thời đại vẫn tồn tại và có những biểu hiện mới cả về nội dung, hình thức.

Trật tự thế giới sau sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở các nước Đông Âu và Liên Xô đã có sự thay đổi lớn, trật tự thế giới hai cực tan rã. Từ đó đến nay, đang hình thành một trật tự thế giới mới theo hướng đa cực, đa trung tâm, làm cho cục diện chính trị thế giới luôn biến đổi, khó lường. Các liên kết khu vực, tiểu khu vực ngày càng mạnh tạo nên những chủ thể quốc tế mới. Khu vực châu Á - Thái Bình Dương ngày càng phát triển năng động, tác động mạnh mẽ đến sự điều chỉnh chiến lược tổng thể quốc gia của nhiều nước, nhất là các nước lớn.

Chủ nghĩa xã hội hiện thực trên thế giới có sự biến động sâu sắc. Cuối những năm 80 đầu những năm 90 của thế kỷ XX, chế độ xã hội chủ nghĩa ở các nước Đông Âu và Liên Xô lâm vào khủng hoảng, sụp đổ, làm cho phong trào cộng sản và công nhân quốc tế tạm thời lâm vào thóai trào. Tuy nhiên, một số nước xã hội chủ nghĩa vẫn kiên định mục tiêu, lý tưởng cộng sản, tiến hành cải cách, đổi mới, điều chỉnh, cập nhật đã đứng vững và giành được những thành tựu có ý nghĩa lịch sử. Phong trào cộng sản và công nhân quốc tế, phong trào cánh tả có bước phục hồi và phát triển mạnh ở một số khu vực.

Chủ nghĩa tư bản hiện đại chiếm ưu thế về vốn, khoa học, công nghệ, trình độ quản lý, tiến hành điều chỉnh, thích nghi, còn tiềm năng phát triển nhưng bản chất không thay đổi. Những mâu thuẫn vốn có của chủ nghĩa tư bản không những không mất đi, mà ngày càng sâu sắc. Chủ nghĩa tư bản tiếp tục lâm vào khủng hoảng kinh tế, chính trị, xã hội, điển hình là khủng hoảng kinh tế 1997 - 1998; 2008 - 2010, khủng hoảng nợ công… đã minh chứng điều đó.

Các nước đang phát triển, kém phát triển đang tiến hành cuộc đấu tranh rất khó khăn, phức tạp để bảo vệ độc lập chủ quyền quốc gia, lợi ích quốc gia, dân tộc, chống đói nghèo, lạc hậu, phát triển kinh tế, xã hội. Ở nhiều nước và khu vực xảy ra những mâu thuẫn, xung đột về dân tộc, sắc tộc, tôn giáo, mất ổn định chính trị - xã hội do những nguyên nhân nội tại và sự chia rẽ, phá hoại từ bên ngoài.

Các vấn đề toàn cầu, an ninh phi truyền thống như: biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường, sinh thái, cạn kiệt tài nguyên; tình trạng đói nghèo; sự bùng nổ dân số và mất cân đối cơ cấu dân cư; các đại dịch lớn; xung đột dân tộc, tôn giáo, chạy đua vũ trang và chủ nghĩa khủng bố…ngày càng trở nên nghiêm trọng đòi hỏi sự hợp tác, giải quyết của cả cộng đồng quốc tế.

Ở trong nước, nền kinh tế nước ta bên cạnh những thành tựu đã đạt được còn nhiều hạn chế, yếu kém do sự giảm sút sản xuất vào cuối những năm 70, cùng với những sai lầm, khuyết điểm trong bố trí cơ cấu kinh tế, đầu tư và xây dựng cơ bản, đã để lại những hậu quả nặng nề. Vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước yếu kém, đời sống nhân dân khó khăn; đất nước bị bao vây, cấm vận về kinh tế. Trước thực tế đó, với tinh thần “tôn trọng quy luật khách quan”, những chủ trương, chính sách đã được ban hành và thực hiện, làm cho nền kinh tế có chuyển biến tích cực. Việt Nam đã phá được thế bị bao vây cấm vận; cơ chế quản lý tập trung bao cấp từng bước được xóa bỏ, chuyển sang xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa. Từ năm 1996 bước vào thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và đạt được những thành tựu rất quan trọng. Tình hình chính trị - xã hội ổn định; quốc phòng, an ninh được tăng cường, an ninh chính trị, trật tự an toàn xã hội được củng cố vững chắc.

Quan hệ quốc tế của Việt Nam ngày càng rộng mở và đi vào chiều sâu ổn định; hội nhập quốc tế mạnh mẽ trên mọi lĩnh vực, vị thế và vai trò của Việt Nam ngày càng được nâng cao trên trường quốc tế. Năm 1989, hoàn thành việc rút quân tình nguyện Việt Nam ra khỏi Campuchia; năm 1995 Việt Nam trở thành thành viên ASEAN, bình thường hóa quan hệ với Hoa Kỳ; năm 1998 là thành viên của Diễn đàn kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC); năm 2007 là thành viên của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO)…quan hệ hữu nghị, hợp tác với các nước láng giềng ngày càng đi vào ổn định; xúc tiến đàm phán, ký kết và thực hiện phân định cắm mốc biên giới với Trung Quốc, Lào và Campuchia. Tuy nhiên, tình hình chính trị vẫn tiềm ẩn nhiều nhân tố có thể gây mất ổn định. Các nguy cơ như: sự suy thóai về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, quan liêu, tham nhũng, chệch hướng xã hội chủ nghĩa, sự chống phá quyết liệt về chính trị - tư tưởng của “diễn biến hòa bình” vẫn tồn tại, có mặt gay gắt hơn. Những biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” vẫn diễn ra; các vấn đề dân tộc, tôn giáo chưa được giải quyết triệt để; tình trạng xâm phạm quyền làm chủ của nhân dân còn diễn ra nghiêm trọng ở nhiều nơi, làm suy giảm lòng tin của nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và chế độ xã hội chủ nghĩa.

Đời sống văn hóa, xã hội được quan tâm xây dựng, phong trào “toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư” được nhân dân tích cực hưởng ứng. Các hoạt động và sinh hoạt văn hóa cộng đồng dưới nhiều hình thức và qui mô được tổ chức sôi nổi; nhiều giá trị văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể được thế giới tôn vinh. Các vấn đề xã hội được quan tâm giải quyết, tỷ lệ đói nghèo được thu hẹp; chính sách xã hội, chính sách giai cấp, dân tộc, tôn giáo được thực hiện với nhiều tiến bộ, an sinh xã hội được bảo đảm. Tuy nhiên, vấn đề văn hóa, xã hội cũng còn nhiều hạn chế yếu kém như: Sự suy thóai về đạo đức, lối sống lan rộng trong nhiều tầng lớp xã hội; nhiều giá trị chuẩn mực về văn hóa bị biến dạng và xuống cấp; bản sắc văn hóa dân tộc bị xói mòn; tệ nạn xã hội gia tăng; công tác quản lý văn hóa, xã hội còn nhiều khuyết điểm, có lúc bị buông lỏng; đời sống vật chất, tinh thần của một bộ phận nhân dân, nhất là ở vùng sâu, vùng xa còn thấp; tỷ lệ đói nghèo còn lớn… Nhiều chương trình, dự án kém hiệu quả, thất thóat lớn; tình hình dân tộc, tôn giáo vẫn có diễn biến phức tạp.