Khái quát quá trình phát triển tư duy kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng ta qua các kì Đại hội

Chủ trương phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa được Đảng ta chính thức đưa ra tại Đại hội IX (2001). Mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN đã được Đảng và Nhà nước ta vận dụng khách quan, khoa học, sáng tạo, trở thành nền tảng tư tưởng phát triển của đất nước, trong đó nhấn mạnh vị trí, vai trò con người chính là động lực và cũng là mục tiêu cao nhất của sự phát triển.

Từ Đại hội VI (1986), Đảng ta đã đề ra đường lối Đổi mới đất nước. Tại Đại hội này, Đảng chưa đề cập tới phát triển nền kinh tế thị trường mà chủ yếu nhấn mạnh đổi mới cơ chế quản lý, xoá bỏ cơ chế quản lý hành chính tập trung, quan liêu bao cấp, gắn liền với chuyển dịch cơ cấu kinh tế. Đại hội VII của Đảng (1991) đã thông qua Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, thông qua Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội đến năm 2000, khẳng định phát triển nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, vận động theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng XHCN. Đại hội VIII của Đảng (1996) đã có bước phát triển mới, chủ trương: Xây dựng nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường đi đôi với tăng cường vai trò quản lý của Nhà nước theo định hướng XHCN. Tăng trưởng kinh tế gắn liền với tiến bộ và công bằng xã hội, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, bảo vệ môi trường sinh thái.

Tại Đại hội IX của Đảng (2001), lần đầu tiên Đảng đã chính thức khẳng định nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là mô hình kinh tế tổng quát của Việt Nam trong thời kỳ quá độ đi lên CNXH. Đó là nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng XHCN. Chủ trương xây dựng và phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN là bước phát triển mới về tư duy lý luận kinh tế của Đảng - từ nhận thức kinh tế thị trường như một công cụ, một cơ chế quản lý, sang nhận thức kinh tế thị trường như một chỉnh thể, là cơ sở kinh tế của sự phát triển trong thời kỳ quá độ lên CNXH. Trên cơ sở tổng kết 20 năm đổi mới, Đại hội X (2006) Đảng đã khẳng định: Để đi lên CNXH, chúng ta phải phát triển nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Đại hội X đã chỉ rõ hơn định hướng XHCN trong nền kinh tế thị trường ở nước ta; nêu rõ những yêu cầu cần phải thực hiện để nâng cao vai trò và hiệu lực quản lý của Nhà nước. Hội nghị Trung ương VI (khoá X) về tiếp tục hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng XHCN đã tiếp tục khẳng định: Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở Việt Nam là một nền kinh tế vừa tuân theo quy luật của kinh tế thị trường, vừa chịu sự chi phối bởi các quy luật kinh tế của CNXH và các yếu tố bảo đảm tính định hướng XHCN.

Đại hội XI của Đảng (2011) có những tư tưởng, quan điểm mới. Đại hội khẳng định: Nền kinh tế thị trường định hướng XHCN ở nước ta là nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản. Đây là một hình thái kinh tế thị trường vừa tuân theo những quy luật của kinh tế thị trường, vừa dựa trên cơ sở và được dẫn dắt, chi phối bởi các nguyên tắc và bản chất của CNXH. Tại Đại hội XII (2016), Đảng đã thống nhất nhận thức về nền kinh tế thị trường định hướng XHCN. Điểm mới là sự nhấn mạnh kinh tế thị trường định hướng XHCN trước hết cần “vận hành đầy đủ, đồng bộ” theo các quy luật của kinh tế thị trường, giảm thiểu, đi đến xóa bỏ sự can thiệp bằng mệnh lệnh hành chính, mang tính chất chủ quan, duy ý chí của các cơ quan quản lý nhà nước, tôn trọng và thực hiện đầy đủ các quy luật kinh tế như: Quy luật giá trị, cung cầu, cạnh tranh… Điều này thể hiện sự thay đổi toàn diện, triệt để tư duy của Đảng về kinh tế thị trường theo hướng coi kinh tế thị trường là cơ chế vận hành của toàn bộ nền kinh tế, quyết định việc phân bổ mọi nguồn lực đầu vào, đầu ra của quá trình sản xuất - kinh doanh.Đến Đại hội XIII, mô hình kinh tế thị trường định hướng XHCN được xác định: kinh tế thị trường định hướng XHCN là mô hình kinh tế tổng quát của nước ta trong thời kỳ quá độ lên CNXH. Đó là nền kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế, vận hành đầy đủ, đồng bộ theo các quy luật của kinh tế thị trường, có sự quản lý của Nhà nước pháp quyền XHCN, do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo; bảo đảm định hướng XHCN vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh phù hợp với từng giai đoạn phát triển của đất nước. Đảng ta bổ sung đặc điểm “là nền kinh tế thị trường hiện đại, hội nhập quốc tế” khi định danh mô hình “kinh tế thị trường định hướng XHCN” của Việt Nam. Đồng thời, Đại hội XIII khi đề ra Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030 đã xác định: Cải cách nâng cao chất lượng kinh tế thị trường định hướng XHCN đầy đủ, đồng bộ, hiện đại, hội nhập và thực thi pháp luật hiệu lực, hiệu quả, là điều kiện tiên quyết để thúc đẩy phát triển đất nước. Thị trường đóng vai trò chủ yếu trong huy động phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực sản xuất, nhất là đất đai. Hệ thống pháp luật phải thúc đẩy đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và phát triển các sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh tế mới. Phải coi trọng hơn quản lý phát triển xã hội; mở rộng dân chủ phải gắn với giữ vững kỷ luật kỷ cương. Phát triển nhanh, hài hòa các khu vực kinh tế và các loại hình doanh nghiệp; phát triển kinh tế tư nhân thực sự là một động lực của nền kinh tế. Bản chất nền kinh tế thị trường của nước hướng tới mục tiêu cao nhất là xây dựng nước Việt Nam: “Dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”, mang lại hạnh phúc, ấm no cho toàn thể nhân dân./.