Hội chứng mì ăn liền - Chúng ta đang nông cạn hóa chính mình?

 

Hời hợt, vội vàng, vì lợi ích trước mắt mà quên đi cái lâu dài, đó là tất cả những gì mà đa số chúng ta đang thể hiện trong cách sống giữa một thế giới đang ngập trong hội chứng "mì ăn liền"…

Những ngày đầu tiên nới lỏng giãn cách xã hội do đại dịch Covid-19 luôn là những ngày đường phố bỗng dưng tấp nập. Người ta đổ nhau ra đường đi chơi, đi ăn phở, đi cafe, đi tập thể dục… cứ như thể là khi cái lệnh nới lỏng giãn cách được ban ra cũng là khi con virus SARS-CoV-2 đã hoàn toàn biến mất. Lý giải cho hội chứng này có thể rất dễ.

Sau 14 ngày (hoặc lâu hơn) giam mình trong nhà, cơn thèm thuộc về một cộng đồng đã khiến các cá nhân bị thôi thúc. Nhưng có một nguyên nhân kiến giải ít ai nhắc tới. Đó là chúng ta ưa sống gấp, bất chấp hậu quả. Nó có thể được xem là một dạng biểu hiện của hội chứng "mì ăn liền".

Có một tranh cãi rất lớn trên mạng xã hội ở đợt dịch đỉnh điểm vừa qua mà quan điểm đúng-sai ở đây là rất khó biện biệt. Ấy là chuyện xoay quanh ý thức tích lũy của một bộ phận dân chúng ở suốt khoảng thời gian mọi việc tiến triển bình thường. Sự thiếu tích lũy ấy đã dẫn tới việc khi một biến cố (như dịch bệnh) xảy ra, họ không còn khả năng đảm bảo các nhu cầu tối thiểu của đời sống chỉ trong vòng vài ngày.

Sẽ không bất ngờ nếu trong số những người được xem là phá sản vì dịch bệnh kia đã từng có những cá nhân sẵn sàng ném cả triệu bạc cho những cuộc vui vô bổ lúc đời sống còn thuận lợi mà không có bất kỳ một căn cơ, tiết kiệm nào. Và người ta quy lối sống này cho văn hóa vùng miền, một kết luận chưa hẳn là sai lệch. Nhưng vượt trên hết, chúng ta cần phải nhìn vào gốc rễ của những biến thiên xã hội để lối sống tiêu thụ được hình thành theo đúng kiểu "mì ăn liền".

Thật ra, hội chứng mì ăn liền này không chỉ nằm trong các câu chuyện chuẩn bị cho đời sống cá nhân, gia đình thông thường mà nó nằm ở rất nhiều lĩnh vực khác, rộng hơn, lớn hơn. Hãy nhìn vào ứng dụng PC-Covid đang ồn ào trên mạng xã hội chúng ta sẽ hiểu. PC-Covid nghĩa là "Phòng chống Covid".

Vâng, bản thân cái tên của ứng dụng ấy đã cho thấy tính ngắn hạn của nó. Có ai đặt ra câu hỏi rằng đến một ngày nào đó, khi dịch COVID-19 đã được khống chế hoàn toàn, và không còn là mối nguy nữa, số phận của cái ứng dụng có tên PC-Covid sẽ đi về đâu? Tại sao nó không được đặt tên là “CDC Vietnam”, một cái tên thể hiện rõ tính công nghệ hóa của hoạt động dịch tễ toàn quốc? Sẽ có người nói đại ý: “À, đến lúc nảy sinh một dịch bệnh khác thì chỉ cần đổi tên ứng dụng, một việc nhanh như trở bàn tay”.

Đúng, đổi tên thì nhanh nhưng đổi một cái tên đã ăn vào tiềm thức và thói quen sử dụng không nhanh đến thế. Nó là câu chuyện của một “thương hiệu”. Không có một ai đặt tên thương hiệu với suy nghĩ “vài ba năm nữa ta đổi mới nó cho… vui” cả. Tất cả những gì được đặt ra ở trên đây chỉ cho thấy một điều duy nhất: tư duy ngắn hạn, tư duy thời vụ và tư duy đối đế đã thắng thế trước những đánh giá mang tính chiều sâu và có tầm nhìn lâu dài.

Có một thời học sinh tốt nghiệp cấp 3 đổ xô đi học quản trị kinh doanh vì… dễ xin việc. Nó trở thành điển hình ví dụ về tính hời hợt, tính chụp giật và thiếu một thước đo chiều sâu đúng nghĩa. Từ đó, nảy sinh ra một đội ngũ cử nhân quản trị kinh doanh tốt nghiệp ra không kiếm được việc vì bản thân họ chưa bao giờ phù hợp với các công việc liên quan đến ngành học của mình.

Khi mạng xã hội bùng nổ, sự nổi danh trên mạng càng khiến con người ta hời hợt hơn, mì ăn liền hơn. Cứ sự kiện nào tạo ra được xu hướng quan tâm là lập tức nó kéo theo rất nhiều kẻ xu thời. Họ sẵn sàng nói, viết về tất cả những sự kiện thời thượng ấy bất chấp mình không có kiến thức đủ sâu. Họ dẫn dắt cộng đồng bằng những lòe loẹt chữ nghĩa và chút thông tin như lớp váng bên trên cùng của mặt nước.

Và nhanh chóng, họ được cộng đồng phong cho hai chữ “chuyên gia” một cách đầy hàm hồ. Điển hình như gần đây, chuyện căng thẳng ở dải Gaza và sau đó là sự kiện Taliban ở Afghanistan vậy. Đa phần các bài viết chỉ là những suy luận hời hợt, được rút ra từ những thông tin hời hợt. Và điều nguy hiểm là khi người viết là những “KOLs ngàn likes”, họ đã tạo ra một niềm tin vào những thứ hời hợt ấy từ những ngón tay cái hâm mộ mình.

Nắm bắt thời cuộc, vận dụng lợi thế từ xu hướng thời cuộc là việc cần phải làm, nhất là trong hoạt động kinh doanh. Nhưng hiểu được thứ mình sẽ nắm bắt lại là một đòi hỏi rất lớn, để tránh sa vào chỗ trở nên nực cười. Đơn cử như một trào lưu hai năm vừa rồi là nhạc Rap chẳng hạn. Sau Đen Vâu và làn sóng từ chương trình truyền hình có tên “Rap Việt", đâu đâu cũng thấy Rap. Quảng cáo: Rap. Bình luận thể thao: Rap. Cứ mở cửa ra là gặp Rap. Nhưng khốn nỗi, phải đến 90% những thứ được gọi là Rap ấy không hề Rap một chút nào. Khi người ta không hiểu Rap là gì, người ta rất dễ coi một bài đồng dao, một bài vè cũng là Rap.

Người Việt hiện đại có sâu sắc hay không? Chưa một ai đặt ra câu hỏi này một cách nghiêm túc cả. Chúng ta đang ở đâu nếu so sánh với mặt bằng văn hóa, tri thức phổ cập chung của thế giới? Những thứ văn hóa phẩm được coi là "bán chạy" ở Việt Nam khác với những thứ văn hóa phẩm "bán chạy" ở các quốc gia khác ở điểm nào? Nếu trả lời được câu hỏi này, chúng ta có thể xác định được chiều sâu của xã hội Việt Nam hiện thời.

Trong những thường thức phổ thông nhất của nhân loại, có rất nhiều kiến thức mà người Việt không biết bất chấp nó là thứ mà những người bình thường nhất ở xã hội nước ngoài phải biết. Cái đó đến từ nhiều nguyên nhân tổng hợp lại chứ khó có thể quy lỗi cho một mình giáo dục.

Giữa một xã hội chạy theo cái trước mắt, giáo dục nhiều khi cũng được thiết kế cho phù hợp những nhu cầu trước mắt ấy. Từ đó, nó tạo ra thói quen cho thế hệ giấy trắng. Người lớn viết lên giấy trắng các thói quen của họ. Giấy trắng kín mực dần và tạo thành thói quen của mình. Để rồi chúng bước vào đời với  sự hăm hở cho những thứ hời hợt bên ngoài và bỏ bẵng luôn việc chăm sóc cho trí não của mình.

Nhắc tới Việt Nam, chắc chắn chúng ta luôn nhắc tới những khó khăn mà dân tộc mình phải trải qua suốt cả một thế kỷ chiến tranh bi thương. Nhưng chưa bao giờ chúng ta đặt ra câu hỏi rằng "tại sao những dân tộc khác, sau khi trải qua những bi thương và thảm khốc, họ có thể vực dậy mạnh mẽ đến thế còn ta thì không?". Nguyên nhân nằm ở nền tảng của dân trí. Những dân tộc ấy có một mặt bằng dân trí hơn hẳn chúng ta nên sức gượng dậy của họ mạnh mẽ hơn. Họ biết cách đặt trọng tâm vào làm những việc mà có thể thế hệ của họ chưa được hưởng lợi ích nhưng vài thế hệ kéo theo chắc chắn sẽ không phải đi giải quyết hậu quả để lại do những quyết định sai lầm, hời hợt và có tầm nhìn chỉ vài ba năm.

"Ngay và luôn" là cách nói thời thượng trong xã hội Việt Nam hôm nay. Nó thể hiện đúng tính cách của người Việt hiện đại. Cái gì có lợi ích ngay, cái gì có lợi ích luôn là làm, bất chấp hậu quả là gì. Thậm chí, có cả những cái "ngay và luôn" được thực hành theo cách ăn cắp lại ý tưởng, phương pháp của nước ngoài mà không cần nắm cốt lõi của họ là gì. Sự nông cạn vì thế càng được khuếch trương hơn. Thậm chí, dần dần có những bài xích cho những gì hơi sâu sắc một chút bởi vì nó không hợp với khẩu vị của cả một số đông chỉ thích "ngay và luôn".

Hãy nhìn vào chính những thứ tưởng như dễ dãi nhất chúng ta sẽ hiểu. Tại sao một bài văn nghị luận của một đứa trẻ nước ngoài, mà gần chúng ta nhất là Trung Quốc, lại có cách lập luận, cách lấy ví dụ, cách sử dụng các điển cố một cách sâu sắc đến vậy còn ở Việt Nam thì quá hiếm? Cơ bản, những thứ sâu sắc đến thế thì không ai cần. Không ai cần thì không ai làm. Không ai làm thì dẫn tới cả một trào lưu "chúng ta không làm". Và cứ thế, tự chúng ta nông cạn hóa mình trong ngập ngụa hội chứng mì ăn liền.

Mì ăn liền là một sản phẩm được tạo ra để phục vụ đời sống tiêu thụ công nghiệp tốc độ. Nhưng hãy nhớ, thời gian để xé gói mì, đun nước sôi, úp tô mì không nhanh hơn thời gian xử lý thêm chút hành, cà chua, rau gia vị. Cũng là mì ăn liền thôi, nhưng giữa hai tô mì được xử lý khác nhau như thế, tô mì nào sẽ hấp dẫn hơn? Chỉ một ví dụ rất nhỏ này cũng đủ để chúng ta thấy mình nên chậm lại, nghĩ dài hơn một chút, bồi dưỡng bản thân mình hơn một chút thay vì tự thả trôi vào vùng tiện lợi nhưng thực ra thì không mang lại một cái lợi bền chắc nào.