Một nhân cách một con người qua “Nhật ký trong tù”

 Tháng 5 về, ta nhớ đến một con người đặc biệt – Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Có rất nhiều điều cao đẹp và thú vị về vị lãnh tụ kính yêu này. Ở bài viết này chỉ đề cập liên quan một tác phẩm đặc biệt – “Nhật Ký Trong Tù”.

Có một số kẻ xấu không từ một ai, một điều gì, ngang nhiên xuyên tạc, bịa đặt về Hồ Chí Minh, về “Nhật Ký Trong Tù”… Qua bài viết này để thấy sự chân thực của lịch sử, của bối cảnh, của một con người có nhân cách cao quý.

“Nhân cách” hay là phẩm cách của một con người, khi nói một con người có nhân cách, tức là có những phẩm chất tốt đẹp như nhân, nghĩa, lễ, trí, tín. Trong đó “Nhân” là cốt lõi, là gốc của nhân cách. Theo Hồ Chí Minh, để thành người cần có các phẩm chất cần, kiệm, liêm, chính. Đó là những phẩm chất nền tảng, có vai trò to lớn trong đời sống xã hội. Người nói “Trời có bốn mùa Xuân, Hạ, Thu, Đông. Đất có bốn phương Đông, Tây, Nam, Bắc. Người có bốn đức Cần, Kiệm, Liêm, Chính. Thiếu một mùa, thì không thành trời. Thiếu một phương, thì không thành đất. Thiếu một đức, thì không thành người” (Hồ Chí Minh toàn tập, Tập 6, trang 117).

“Nhân” trong nhân cách Hồ Chí Minh phong phú, sâu sắc và mang bản sắc quyền con người và dân tộc rõ nét. Trước hết “Nhân” là vì con người, quyền con người trước hết là quyền được sống trong một quốc gia độc lập. Hồ Chí Minh coi đó là giá trị cơ bản trong cuộc sống, chi phối mọi hoạt động của bản thân trong suốt cuộc đời, với Người, sống là vì Tổ quốc, vì dân tộc, vì nhân dân.

“Nhân” trong nhân cách Hồ Chí Minh là sự tôn trọng nhân phẩm, nhân quyền và là sự đấu tranh quyết liệt với kẻ thù chà đạp lên nhân phẩm con người. Chữ “Nhân” của Hồ Chí Minh không phải dừng ở mức cảm thông sâu sắc với nỗi khổ cực của người dân lao động mà cao hơn là nhân nghĩa, thể hiện ở hành động trượng nghĩa cứu người, ở cách xử thế, ở lối sống trong đời sống hằng ngày. Hồ Chí Minh không chịu cảnh “mũ ni che tai”, “ai lo phận ấy và thượng đế lo cho tất cả”. Nhân ở Hồ Chí Minh là cuộc sống giản dị, tiết kiệm, thanh bạch và thương người, nhất là những người bị áp bức, thống trị.

Con người và nhân cách Hồ Chí Minh thể hiện một cách rõ nét qua những chặng đường hoạt động của Người. Đặc biệt qua tác phẩm Nhật Ký Trong Tù, cho thấy cái “Nhân” trong đời sống còn cần có bản lĩnh, bền chí, có khí tiết “giàu sang không thể quyến rũ, nghèo khó không thể chuyển lay, uy vũ không thể khuất phục”, khi gặp khó khăn, gian khổ, thất bại, cũng không sợ sệt, rụt rè, lùi bước.

“Nhật ký trong tù” với trang đầu bốn câu đề từ “Thân thể ở trong lao/Tinh thần ở ngoài lao/Muốn nên sự nghiệp lớn/Tinh thần càng phải cao” và một hình vẽ hai tay bị xiềng, bàn tay đang nắm chặt. Tác phẩm đặc biệt này với 133 bài được Hồ Chí Minh sáng tác trong thời gian bị chính quyền Tưởng Giới Thạch bắt giam ở Quảng Tây, Trung Quốc, từ ngày 29/8/1942 đến 10/9/1943, ghi lại những cảnh sinh hoạt trong tù, cho thấy chế độ nhà tù khắc nghiệt cũng như tinh thần mạnh mẽ, khát vọng tự do của con người.

Có một chi tiết thú vị về sự ứng biến thông minh của Hồ Chí Minh là, để tránh rắc rối với chính quyền Tưởng Giới Thạch, ở bìa đầu cuốn sổ tập thơ, Người đã cẩn thận viết chệch thời gian sáng tác đi 10 năm “29/8/1932-10/9/1933”, nhưng đến cuối tập thơ, Người đã dùng cùng một thứ chữ để ghi lại thời gian sáng tác chính xác “29/8/1942-10/9/1943”.

Tập thơ đã được nhiều nhà phê bình đánh giá cao, không chỉ các tác giả Việt Nam và phương Tây mà ngay chính các nhân vật ở Trung Quốc – quê hương của thơ chữ Hán như Quách Mạt Nhược, Viên Ưng, Hoàng Tranh đều ca ngợi tập thơ này của Hồ Chí Minh. Tập thơvừa tinh túy, thể hiện tinh thần vừa tinh tế lãng mạn vừa mạnh mẽ khoáng đạt tự do, vừa dễ hiểu, giản dị, thực tế, gần gũi với mọi người.

“Nhật Ký Trong Tù” thể hiện rõ nét phẩm cách con người Hồ Chí Minh, đó là trong bất kỳ hoàn cảnh nào, vào bất kỳ lúc nào cũng thể hiện một nghị lực và lòng tin sắt đá của một con người đầy chí khí cách mạng với phong cách ung dung thư thái của một bậc chân tu. Những ghi chép của người tù về những ngày bị mất tự do qua những sự việc, những cảm nhận, tâm tư bị oan ức, khắc nghiệt cuộc sống khi bị giam cầm, bị giải qua các chặng đường nhiều nhà lao vẫn là những vần thơ, bài thơ thấm đẫm tình yêu cuộc sống, rung cảm trước thiên nhiên, khát vọng tự do và hy vọng vào tương lai hừng đông.

Trong “Nhật Ký Trong Tù”, người ta cũng dễ dàng cảm nhận xuyên suốt và nhất quán hiển hiện chân dung người cộng sản kiên trung, kiên quyết giữ vững ưu thế chính trị, tư tưởng và đạo đức cách mạng của mình trong cảnh lao tù một cách sinh động. Cái nền, cơ sở của một tâm hồn vừa thanh cao, vừa khoáng đạt tự do ấy chính là một nghị lực phi thường, tinh thần lạc quan cách mạng và lòng yêu nước, thương người vô hạn…

Điều thú vị nữa là mỗi chuyện nhỏ của đời thường như bị rận, rệp, muỗi, bệnh ghẻ, bị rụng cái răng, mất một cái gậy cũng là dịp để Hồ Chí Minh làm thơ bày tỏ cảm xúc, khí tiết của mình, coi tai ương là một khâu rèn luyện, là thử thách mà mình phải sẽ vượt qua, chiến thắng.

Trong những chặng đường, không chỉ có khúc quanh đường đèo gập ghềnh mà cả đường bằng phẳng cũng đầy những thử thách, cam go. “Đi khắp đèo cao khắp núi cao/Ngờ đâu đường phẳng lại lao đao/Núi cao gặp hổ mà vô sự/Đường phẳng gặp người bị tống lao” (bài Đường đời khó khăn). Cũng như thực tế chặng đường nào của cuộc đời mỗi con người, của cuộc đấu tranh cách mạng đều có những khó khăn, thách thức, có lúc thành công vẻ vang, đòi hỏi mỗi người, nhất là những cán bộ, đảng viên phải kiên trì, bản lĩnh và quyết tâm, nhất là trước cám dỗ sung sướng của “viên đạn bọc đường”…

Hiện nay, chúng ta thấy rõ nhất ở một số vụ việc sai phạm, vụ án tham nhũng, ở một số cán bộ, đảng viên khi gánh vác trách nhiệm, nắm quyền lãnh đạo, quản lý dễ bị rơi vào những cám dỗ vật chất, lời nói “nịnh hót” thiếu thực chất và rồi dần dần “nhúng chàm”, “tự chuyển biến”, “tự chuyển hóa”… Cho nên, con người nói chung, cán bộ, đảng viên nói riêng lúc nào cũng cần một ý thức tu dưỡng nhân cách, không được ngưng nghỉ, rèn nhân cách trong cả khó khăn và thuận lợi, để không bị thông tin xấu độc dẫn dắn và để khi đủ tuổi già lão nghỉ ngơi “hạ cánh” không phải nói lời hối tiếc

Cái “Nhân” đòi hỏi chúng ta có khả năng và ý thức lên tiếng trước những cái sai, cái vi phạm, tỉnh táo trước cám dỗ, có khả năng và trách nhiệm nhận diện những thông tin xấu độc, bịa đặt để bảo vệ cái đúng, lẽ phải và bảo vệ chính mình…/.