Quá trình ra đời, phát triển của tôn giáo gắn liền với sự biến động của cộng đồng tộc người, dân tộc, quốc gia trong lịch sử

 

-Tôn giáo với tư cách là tôn giáo của một dân tộc  

          Tôn giáo chỉ ra đời khi trình độ nhận thức của con người và xã hội loài người đã phát triển đến một trình độ nhất định. Nghĩa là khi con người sống cùng nhau với tư cách là một dân tộc.  PhĂng ghen viết: “Tôn giáo sinh ra trong một thời đại hết sức nguyên thủy…Do đó những khái niệm tôn giáo ban đầu ấy, thường chung cho mỗi tập đoàn, những dân tộc cùng dòng máu”¹. Sự xuất hiện của nhà nước quốc gia đã kéo theo sự thay đổi trong đời sống tôn giáo của cộng đồng, đánh dấu bằng sự ra đời của các tôn giáo dân tộc. Buổi ban đầu của thời kỳ này, mỗi dân tộc, mỗi quốc gia đều có chung một tôn giáo và coi nó như là chính thống, chi phối tâm linh, làm nền tảng tinh thần và góp phần xây dựng bản sắc riêng của cộng đồng. Ph.Ăng ghen chỉ rõ: “Những vị thần được tạo ra…ở mỗi dân tộc là những vị thần dân tộc; lĩnh vực chi phối của các vị thần đó không vượt qua biên giới của lãnh thổ dân tộc mà các vị thần ấy phải bảo vệ, và ngoài biên giới đó thì do các vị thần khác tiến hành một sự thống trị không ai tranh giành được. Tất cả các vị thần ấy chỉ có thể tiếp tục tồn tại trong trí tưởng tượng chừng nào dân tộc tạo ra các vị thần ấy còn tồn tại; khi dân tộc đó tiêu vong thì các vị thần ấy cũng tiêu vong theo”².

          Ví dụ: Sự ra đời của đạo Hindu, đạo Do Thái và nhiều tôn giáo khác.

-Tôn giáo với tư cách là tôn giáo của cộng đồng xã hội (nhiều dân tộc)

          Khi lịch sử có những thay đổi lớn, đôi khi là do các cuộc chiến tranh, các cuộc di cư tìm miền đất hứa đã làm thay đổi sâu sắc diện mạo nhân loại, lúc này dân tộc được mở mang. Khi dân tộc mở rộng, thì tôn giáo theo dân tộc, tôn giáo cũng mở rộng. Nhưng tôn giáo mở rộng không bó hẹp trong khuôn khổ quốc gia, mà quá trình mở rộng của tôn giáo bằng nhiều con đường: Từ chiến tranh, từ dân di cư, từ truyền đạo của các nhà truyền đạo, tôn giáo sẽ mở rộng phạm vi lãnh thổ (xét theo nghĩa đích thực: tôn giáo không có lãnh thổ cố định). Trong bối cảnh đó, đã hình thành các tôn giáo có tính khu vực và thế giới.

Ví dụ đạo Ki tô, đạo Phật. Ngược lại với những biến cố trên cũng đã làm mất đi nhiều quốc gia – dân tộc, kéo theo là sự lụi tàn tôn giáo của các quốc gia dân tộc đó.

Như vậy, theo dòng lịch sử, sự ra đời và tiêu vong của các hình thái tôn giáo gắn liền với số phận của các cộng đồng tộc người, dân tộc, quốc gia. Sự tiêu vong của các thị tộc, bộ lạc kéo theo sự tiêu vong hay biến dạng của các hình thái tôn giáo tương ứng và sự ra đời của các tôn giáo dân tộc. Đến lượt mình những tôn giáo dân tộc lại bị mất đi với sự tiêu vong của một số dân tộc, cùng với quá trình đó là sự bành trướng tôn giáo của một dân tộc thành tôn giáo khu vực hay thế giới.

Cho đến ngày nay xu hướng này vẫn không ngừng diễn ra. Các tôn giáo dân tộc, khu vực và thế giới vừa chung sống, vừa cạnh tranh, thậm trí tranh chấp, xung đột nhau, trong đó không ít là phục vụ mục đích chính trị, quân sự của các giai cấp thống trị.