Bài 7: Pháp Lý Quân Sự Trong Kỷ Nguyên AI và An Ninh Mạng: Thách Thức và Hoàn Thiện

 

Sự phát triển vũ bão của trí tuệ nhân tạo (AI) và những diễn biến phức tạp trên không gian mạng đang đặt ra những thách thức chưa từng có đối với hệ thống pháp luật của mọi quốc gia, đặc biệt là trong lĩnh vực quân sự. An ninh mạng và các ứng dụng AI trong quốc phòng không chỉ là vấn đề công nghệ mà còn là vấn đề pháp lý cốt lõi, liên quan đến chủ quyền quốc gia, quyền con người và trật tự an ninh thế giới. Việc xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý quân sự đủ mạnh để điều chỉnh các hoạt động liên quan đến AI và an ninh mạng là yêu cầu cấp bách, nhằm đảm bảo công nghệ phục vụ đúng mục đích, không bị lạm dụng và duy trì trật tự trên không gian mạng.

Những Khoảng Trống Pháp Lý Cần Lấp Đầy

Trong khi AI và không gian mạng phát triển với tốc độ vũ bão, hành lang pháp lý thường chậm hơn, tạo ra những khoảng trống và thách thức:

• Xác định trách nhiệm pháp lý của AI: Nếu một hệ thống AI quân sự gây ra sai sót hoặc thiệt hại, trách nhiệm sẽ thuộc về ai? Nhà phát triển, người vận hành, hay chính AI? Việc này đặc biệt phức tạp trong các hệ thống vũ khí tự động, nơi AI có thể đưa ra quyết định độc lập.
• Quy định về vũ khí tự động (Autonomous Weapon Systems - AWS): AI đang thúc đẩy sự ra đời của các loại vũ khí có khả năng tự động nhận diện mục tiêu và tấn công mà không cần sự can thiệp trực tiếp của con người. Việc này đặt ra câu hỏi lớn về đạo đức, pháp lý quốc tế và kiểm soát, liệu chúng có vi phạm luật nhân đạo quốc tế hay không.
• Bảo vệ dữ liệu quân sự và thông tin mật: AI hoạt động dựa trên dữ liệu. Việc thu thập, lưu trữ, xử lý và chia sẻ dữ liệu quân sự đòi hỏi những quy định chặt chẽ để ngăn chặn rò rỉ, đánh cắp hoặc thao túng bởi đối phương. Luật An ninh mạng đã là một bước đi quan trọng, nhưng cần có những quy định cụ thể hơn cho lĩnh vực quốc phòng.
• Xử lý các hành vi lợi dụng AI tấn công: Các cuộc tấn công mạng sử dụng AI ngày càng tinh vi, khó truy vết và nhận diện thủ phạm. Hệ thống pháp luật cần có khả năng định danh, truy tố và xử lý nghiêm minh các hành vi này, bất kể chúng được thực hiện từ đâu trên không gian mạng.
• Quy định về tác chiến thông tin sử dụng AI: Việc sử dụng AI để tạo ra tin giả, thông tin xấu độc nhằm gây ảnh hưởng đến tâm lý quân nhân, dân chúng là một hình thức tác chiến mới. Pháp luật cần có khung khổ để kiểm soát, ngăn chặn và xử lý các hành vi này.

Hoàn Thiện Hành Lang Pháp Lý Quân Sự Trong Kỷ Nguyên AI

Để vượt qua những thách thức trên, Quân đội và Nhà nước cần tiếp tục nghiên cứu, bổ sung và hoàn thiện hành lang pháp lý quân sự theo hướng:

1. Xây dựng các quy định chuyên biệt cho AI trong quốc phòng: Đây là điều cấp thiết. Cần có các nghị định, thông tư hoặc hướng dẫn cụ thể về việc nghiên cứu, phát triển, thử nghiệm và triển khai các hệ thống AI phục vụ mục đích quân sự. Các quy định này cần bao gồm các tiêu chuẩn về đạo đức AI, tính minh bạch, khả năng kiểm soát của con người và quy trình xử lý khi có sự cố.

2. Cập nhật Luật An ninh mạng và các văn bản liên quan: Dù Luật An ninh mạng đã là nền tảng quan trọng, nhưng cần tiếp tục rà soát, bổ sung các điều khoản cụ thể hơn để bao quát các hình thức tấn công mới sử dụng AI, các quy định về bảo vệ dữ liệu quân sự và các biện pháp đối phó với tin giả do AI tạo ra.

3. Phát triển chính sách về vũ khí tự động: Việt Nam cần sớm có quan điểm và chính sách rõ ràng về vũ khí tự động, bao gồm các giới hạn về quyền tự chủ của AI trong việc ra quyết định gây sát thương, đảm bảo nguyên tắc "kiểm soát có ý nghĩa của con người" (meaningful human control) đối với các hệ thống vũ khí.

4. Nâng cao năng lực thực thi pháp luật: Dù có luật tốt, việc thực thi cũng quan trọng không kém. Cần đào tạo đội ngũ cán bộ pháp chế, điều tra viên có kiến thức chuyên sâu về công nghệ, AI và an ninh mạng để có thể thu thập chứng cứ, truy vết và xử lý các vụ việc phức tạp.

5. Hợp tác quốc tế về pháp lý AI và an ninh mạng: Tham gia vào các diễn đàn, hiệp ước quốc tế về AI và an ninh mạng để học hỏi kinh nghiệm, chia sẻ quan điểm và góp phần xây dựng các chuẩn mực pháp lý quốc tế chung. Điều này giúp chúng ta không bị lạc hậu và có tiếng nói trong việc định hình luật chơi trên không gian mạng.

Trong bối cảnh AI và an ninh mạng đang định hình lại chiến trường tương lai, việc xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý quân sự là nhiệm vụ tối quan trọng. Nó không chỉ là công cụ để quản lý công nghệ mà còn là phương tiện để bảo vệ chủ quyền quốc gia, giữ vững trật tự kỷ cương quân đội và góp phần đảm bảo hòa bình, ổn định. Với sự chủ động, quyết tâm và tầm nhìn chiến lược, Quân đội và Nhà nước ta sẽ xây dựng được một hệ thống pháp luật đủ mạnh mẽ để làm chủ kỷ nguyên AI và bảo vệ vững chắc Tổ quốc trên mọi mặt trận.