Ngày 15/5/1935, tuyến metro đầu tiên của Moskva chính thức được đưa vào hoạt động. Khi ấy, toàn bộ hệ thống chỉ dài hơn 11km với 13 nhà ga, nhưng sự kiện này nhanh chóng trở thành biểu tượng cho khát vọng công nghiệp hóa và sức mạnh tổ chức của Liên Xô thời kỳ đầu xây dựng chủ nghĩa xã hội!
Ít ai biết rằng, trước khi có được một trong những hệ thống tàu điện ngầm nổi tiếng nhất thế giới ngày nay, Liên Xô gần như không có kinh nghiệm nào về xây dựng metro. Moskva lại là thành phố có địa chất phức tạp, nhiều nước ngầm, thiếu kỹ sư chuyên môn và thiếu cả công nghệ thi công hiện đại. Ngay cả việc đưa hành khách xuống những ga sâu hàng chục mét cũng từng là bài toán nan giải.
Ban đầu, phương án được tính đến là xây metro kiểu Đức: đào nông và dùng thang máy để đưa hành khách lên xuống. Tuy nhiên, một kỹ sư trẻ tên Veniamin Makovsky đã đề xuất phương án táo bạo hơn: đào sâu theo công nghệ Anh và sử dụng hệ thống thang cuốn hiện đại. Đề xuất ấy từng vấp phải sự phản đối gay gắt vì chi phí quá lớn và độ phức tạp kỹ thuật rất cao.
Theo hồi ký của Nikita Khrushchev, khi đó phụ trách công trình metro Moskva, cuộc tranh luận cuối cùng đã được đưa lên tận Bộ Chính trị với sự tham gia trực tiếp của Stalin. Khi các kỹ sư lo ngại về chi phí, Stalin đã đặt câu hỏi dứt khoát: “Về mặt kỹ thuật, có làm được hay không?”. Khi nhận được câu trả lời là “có thể”, ông quyết định lựa chọn phương án đào sâu.
Thực tế sau này cho thấy quyết định ấy không chỉ mang ý nghĩa giao thông đơn thuần mà còn là một tính toán chiến lược. Trong Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại, các ga metro sâu dưới lòng đất đã trở thành nơi trú bom cho hàng chục nghìn người dân Moskva. Năm 1941, giữa lúc quân phát xít Đức áp sát thủ đô, Stalin thậm chí còn đọc diễn văn kỷ niệm Cách mạng Tháng Mười ngay tại ga Mayakovskaya. Chỉ một ngày sau, cuộc duyệt binh lịch sử ngày 7/11/1941 vẫn diễn ra trên Quảng trường Đỏ trong tuyết dày, trước khi các đơn vị hành quân thẳng ra mặt trận.
Điều đặc biệt là metro Moskva chưa bao giờ được xem đơn thuần như một công trình hạ tầng giao thông. Stalin yêu cầu các nhà ga phải trở thành “những cung điện dành cho nhân dân”, thể hiện sự văn minh, giàu mạnh và niềm tự hào của nhà nước Xô viết. Vì vậy, nhiều ga được xây dựng bằng đá cẩm thạch, đồng, pha lê, tranh khảm và các vật liệu cao cấp.
Những ga như Mayakovskaya, Komsomolskaya, Kievskaya, Quảng trường Cách mạng hay Novoslobodskaya đến nay vẫn thường xuyên xuất hiện trong danh sách những ga metro đẹp nhất thế giới. Trong đó, Novoslobodskaya nổi bật với 32 ô kính màu được chế tác theo kỹ thuật kính màu nhà thờ châu Âu, tái hiện hình ảnh người lao động, nghệ sĩ, kỹ sư và khát vọng hòa bình của con người Xô viết. Nhà ga giống một thánh đường nghệ thuật nằm sâu dưới lòng đất hơn là một công trình giao thông thông thường.
Sau hơn 90 năm phát triển, metro Moskva hiện là một trong những hệ thống tàu điện ngầm lớn nhất thế giới. Tính đến năm 2026, hệ thống có hơn 300 ga với tổng chiều dài trên 500km, chưa kể các tuyến đường sắt đô thị liên thông. Chỉ riêng năm 2023, Moskva đã khai trương khoảng 14 ga mới, chủ yếu thuộc tuyến vành đai lớn Bolshaya Koltsevaya. Theo kế hoạch phát triển đến năm 2030, thủ đô nước Nga sẽ tiếp tục xây thêm hàng chục ga mới nhằm mở rộng mạng lưới giao thông công cộng.
Nhìn vào câu chuyện metro Moskva mới thấy rằng, để giải quyết bài toán giao thông đô thị của một siêu đô thị, không thể chỉ trông chờ vào những giải pháp tình thế hay các biện pháp ngắn hạn. Điều cốt lõi vẫn là quy hoạch đồng bộ, tầm nhìn dài hạn và quyết tâm thực hiện đến cùng.
Một hệ thống metro hiện đại không chỉ giúp giảm ùn tắc giao thông, giảm ô nhiễm khí thải mà còn thay đổi toàn bộ cấu trúc vận hành của thành phố. Khi phương tiện công cộng đủ thuận tiện, nhanh chóng và văn minh, người dân tự nhiên sẽ lựa chọn nó thay vì phải chen chúc trên đường phố đông đúc hay chịu cảnh ô tô nhích từng mét giữa dòng xe kéo dài bất tận.
Metro Moskva vì thế không chỉ là câu chuyện về những đoàn tàu dưới lòng đất. Đó còn là bài học về quy hoạch đô thị, về tư duy chiến lược và về khả năng biến những điều tưởng như không thể thành hiện thực bằng ý chí chính trị và tầm nhìn dài hạn.
Thông tin bài viết từ Phan Việt Hùng
Ảnh 1: Ông Pavel Rotert, người chỉ huy xây dựng metro Moskva
Ảnh 2: Stalin phát biểu dưới ga Mayakovskaya.
Ảnh 3: những hành khách đầu tiên của metro Moskva, 1935.
Các ảnh sau: Những cung điện trong lòng đất Moskva.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét