Mới đây, tại kỳ họp thứ 3 khóa XV, Quốc hội đã bàn thảo, góp ý cho Dự án Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương “thực hành và phát huy rộng rãi dân chủ xã hội chủ nghĩa, quyền làm chủ và vai trò chủ thể của nhân dân”. Ðây được coi như một bước tiến mới, góp phần đẩy mạnh hiệu quả và chi tiết hóa Chỉ thị số 30-CT/TW ngày 8/2/1998 của Bộ Chính trị về xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở.
Có thể nói, sau 24 năm
thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở đã đem lại nhiều kết quả không thể phủ nhận,
quyền làm chủ của nhân dân trong cả nước được phát huy mạnh mẽ. Tuy nhiên,
những năm qua, việc thực hiện dân chủ ở cơ sở ở nước ta vẫn còn có những hạn
chế, bất cập. Trước hết, có thể nhận thấy, nhận thức về dân chủ và nền dân chủ
xã hội chủ nghĩa của một bộ phận cán bộ và nhân dân còn chưa đầy đủ, đôi khi có
sự sai lệch. Một bộ phận người dân còn nhận thức mơ hồ, phiến diện về dân chủ,
thậm chí có ý kiến còn hết sức nhầm lẫn, lệch lạc khi cho rằng dân chủ của chế
độ tư bản là đỉnh cao, là khuôn mẫu phải noi theo.
Một bộ phận khác do chưa
hiểu được mối quan hệ giữa dân chủ và kỷ luật, kỷ cương, dẫn tới coi thường
pháp luật, có tư tưởng “dân chủ quá trớn”, coi dân chủ là có quyền tự do nói và
làm bất cứ điều gì, từ đó đưa ra những yêu sách, đòi hỏi phi lý. Một số quan
điểm coi dân chủ như là phương tiện để đạt tới sự tập trung, đồng nhất khoa học
với chính trị, không coi trọng quan điểm cá nhân; nhưng lại có bộ phận tách rời
dân chủ với tập trung, tách rời quan điểm cá nhân với việc giữ gìn kỷ luật và
sự đoàn kết, thống nhất trong Ðảng, trong cộng đồng... Ðiều này gây ảnh hưởng
đến việc thực thi dân chủ và phát huy quyền làm chủ của nhân dân trong nhiều
lĩnh vực.
Sự hiểu biết, nắm bắt nội
dung các văn bản, chính sách pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở (Quy chế
dân chủ ở cơ sở và các văn bản pháp luật liên quan khác...) của một bộ phận
người dân ở không ít địa phương còn yếu. Theo một nghiên cứu, có tới 27,5%
người dân được hỏi cho biết họ chỉ nắm bắt được một số nội dung mà nhân dân
được bàn, quyết định, tham gia ý kiến hoặc được giám sát; 13,54% chỉ nắm được
một số ít nội dung mà nhân dân được bàn, quyết định trực tiếp; 3,38% hầu như
không nắm được nội dung của pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở(1).
Ngay cả một số cán bộ,
công chức cũng có sự thiếu hiểu biết pháp luật về thực hiện dân chủ ở cơ sở,
hoặc chưa gương mẫu chấp hành những quy định của pháp luật về thực hiện dân chủ
ở cơ sở. Theo một điều tra, có tới 23,1% số cán bộ, công chức được hỏi cho biết
họ chỉ biết sơ qua về quy chế dân chủ của cơ quan, đơn vị mình(2).
Một số văn bản pháp luật
tạo hành lang pháp lý để phát huy hơn nữa quyền làm chủ của nhân dân, để nhân
dân trực tiếp thể hiện ý chí của mình trong những vấn đề quan trọng của đất
nước... thì vẫn còn thiếu, hoặc chưa lan tỏa rộng rãi đến mọi người dân. Chẳng
hạn, Luật Giám sát và phản biện xã hội chưa được ban hành kịp thời, mà mới chỉ
là Quy chế;
Luật Trưng cầu ý dân có
hiệu lực từ ngày 1/7/2016, nhưng đến nay vẫn chưa được triển khai rộng rãi...
Các nghị định, pháp lệnh về thực hiện Quy chế dân chủ ở cơ sở tại một số địa
phương được thực hiện chưa tốt.
Bên cạnh đó, việc thực
thi dân chủ ở cơ sở trong thực tế cũng còn nhiều bất cập. Tại các cơ quan công
quyền, một số cán bộ, đảng viên do không nhận thức đầy đủ nguyên tắc tập trung
dân chủ và còn tình trạng thiếu dân chủ trong Ðảng đã hình thành phong cách
lãnh đạo, quản lý chuyên quyền, độc đoán, lạm quyền, bao biện, gia trưởng...
làm giảm sút lòng tin của nhân dân vào sự lãnh đạo của Ðảng. Tình trạng tham ô,
tham nhũng - sự vi phạm dân chủ khi của cải của nhân dân, của tập thể đã bị một
số cá nhân có chức quyền chiếm đoạt-đến nay vẫn có nguy cơ gia tăng với nhiều
mức độ khác nhau.
Việc phát huy vai trò của
nhân dân khi tham gia giám sát, góp ý xây dựng Ðảng, chính quyền, hoặc bàn và
quyết định các vấn đề của địa phương ở một số nơi còn hạn chế... Việc thực hiện
dân chủ trong nhiều cơ quan, đơn vị còn mang tính hình thức. Vẫn còn tình trạng
dân chủ không gắn liền với kỷ luật, kỷ cương. Việc thực hiện trách nhiệm của
người đứng đầu còn chưa nghiêm, chưa có sự quy định rõ ràng, đôi khi còn chồng
chéo dẫn đến tình trạng “được thì tranh công, thua thì đổ lỗi”...
Việc tổ chức lấy ý kiến
nhân dân, nhất là ý kiến của đội ngũ chuyên gia, các nhà khoa học khi xây dựng
một số văn bản pháp luật, đề án, dự án quan trọng còn chưa thực sự hiệu quả,
làm cho chất lượng văn bản pháp luật chưa cao, thậm chí có những dự án, quy
định gây bức xúc dư luận, làm suy giảm niềm tin của nhân dân vào đội ngũ cán bộ
lãnh đạo, quản lý và những người ra quyết định.
Tình trạng phát huy dân
chủ ở một số địa phương chưa tốt cũng góp phần khiến một bộ phận nhân dân bức
xúc, khiếu kiện kéo dài lên các cơ quan chức năng, thậm chí khiếu kiện vượt cấp
vì không đủ tin tưởng vào cơ quan công quyền ở địa phương. Thời gian xử lý đơn,
thư còn chậm; một số người đứng đầu chưa quan tâm đúng mức đến đối thoại, lắng
nghe ý kiến, giải quyết khiếu nại, phản ánh của người dân. Số lượng đơn, thư
khiếu nại, tố cáo của công dân còn cao, nhưng tỷ lệ đơn, thư được giải quyết,
hoặc giải quyết một cách thỏa đáng còn khiêm tốn.
Từ những hạn chế nêu
trên, cần thấy rằng, để việc thực hiện dân chủ ở cơ sở đi vào thực chất, phải
tăng cường hơn nữa công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức, trình
độ hiểu biết của cán bộ, đảng viên và nhân dân về dân chủ và pháp luật về thực
hiện dân chủ ở cơ sở, nắm vững Quy chế dân chủ ở cơ sở và các quy chế dân chủ
gắn với từng cơ quan, đơn vị, xã, phường cụ thể. Có hiểu biết đúng đắn, đầy đủ
về các quyền tự do dân chủ, về pháp luật thực hiện dân chủ ở cơ sở, thì người
dân mới có thể thực hiện quyền làm chủ thực sự cũng như thực thi, sử dụng các
quyền dân chủ và đấu tranh bảo vệ quyền dân chủ của mình; mới biết và đủ trình
độ để kiểm tra, giám sát và tham gia đóng góp ý kiến vào các công việc hệ trọng
của địa phương, của đất nước.
Ðồng thời, cần tiếp tục
xây dựng và hoàn thiện những cơ chế, thiết chế bảo đảm dân chủ trong đường lối,
chủ trương, chính sách, pháp luật của Ðảng, Nhà nước. Tăng cường việc xây dựng
hành lang pháp lý cho việc thực thi dân chủ trong Ðảng và trong toàn xã hội.
Thực hiện dân chủ ở cơ sở cần phải được cụ thể hóa bằng luật thì mới có thể
kiểm soát quyền lực và mở đường cho dân chủ phát triển. Nhanh chóng xây dựng,
hoàn thiện, ban hành và triển khai rộng rãi các luật liên quan đến thực thi dân
chủ, tạo hành lang pháp lý cho việc thực hiện và giải quyết các vấn đề liên
quan đến dân chủ, dân chủ ở cơ sở.
Một giải pháp quan trọng
khác có ý nghĩa quyết định việc thực hiện có hiệu quả dân chủ ở cơ sở hiện nay
là phải xây dựng được đội ngũ cán bộ cơ sở thực sự có trình độ, năng lực, trong
sạch về đạo đức, lối sống, đặt lợi ích của nhân dân lên trên lợi ích cá nhân;
phát huy vai trò tiên phong, gương mẫu, trách nhiệm của người đứng đầu, của đội
ngũ cán bộ, đảng viên trong thực hành dân chủ và thực hiện Quy chế dân chủ ở
mỗi cơ quan, đơn vị, địa phương. Bởi, đây là những người trực tiếp xây dựng,
triển khai, chỉ đạo, hướng dẫn thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở tới quần chúng
nhân dân.
Do đó, phải kiên quyết xử
lý những biểu hiện suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống, vi phạm
kỷ luật Ðảng, vi phạm quy chế dân chủ ở cơ sở, vi phạm quyền dân chủ của nhân
dân, nhằm phát huy hơn nữa quyền làm chủ của nhân dân, củng cố lòng tin của
nhân dân đối với Ðảng, Nhà nước và chế độ.
Ðể công tác thực hiện dân
chủ ở cơ sở đạt hiệu quả thiết thực thì việc tăng cường công tác kiểm tra, giám
sát việc thực hiện dân chủ ở cơ sở là vô cùng cần thiết. Công tác này nếu được
tiến hành thường xuyên, khách quan, công tâm, không né tránh, bao che, đổ lỗi,
tập trung vào những vấn đề trọng tâm, trọng điểm, những bức xúc trong dư
luận... sẽ góp phần ngăn chặn những hạn chế, bất cập trong thực hiện quy chế
dân chủ của cán bộ, đảng viên ở các cơ quan, đơn vị và địa phương.
Mặt khác, cần xây dựng cơ
chế kiểm tra, giám sát của nhân dân để tăng cường và nâng cao quyền giám sát
của người dân. Có cơ chế, nội dung, hình thức giám sát cũng như cơ chế phản
hồi, phản ánh... một cách rõ ràng mới có thể nâng cao chất lượng và hiệu quả
hoạt động giám sát và phản biện xã hội của Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể
nhân dân.
Bên cạnh đó, cần tiếp tục
tăng cường công tác truyền thông để nâng cao nhận thức, cập nhật thông tin về
chính sách, luật pháp, giúp người dân phát huy tốt quyền dân chủ và thực hiện
hiệu quả dân chủ ở cơ sở. Chú trọng tuyên truyền, nhân rộng các điển hình tiên
tiến, các mô hình hay, cách làm tốt về xây dựng và thực hiện Quy chế dân chủ ở
cơ sở, giúp cho việc thực hành dân chủ ngày càng thấm sâu vào mọi hoạt động của
đời sống xã hội; kịp thời ngăn chặn các hiện tượng vi phạm dân chủ...
Thực tế đã cho thấy, sau
hơn 35 năm đổi mới, việc thực hiện dân chủ cơ sở ở nước ta tuy còn tồn tại
những hạn chế, bất cập nhưng đã đạt được nhiều thành quả quan trọng. Việc phát
huy dân chủ trực tiếp và gián tiếp của nhân dân ngày càng thực thi có hiệu quả
trong mọi hoạt động của đời sống xã hội. Chắc chắn với sự nỗ lực của cả hệ
thống chính trị và người dân cả nước, tập trung giải quyết một cách đồng bộ,
triệt để các giải pháp trên, nhất định việc thực hiện dân chủ ở cơ sở sẽ ngày
càng hiệu quả thiết thực và thực chất trong thực tiễn.








