Khoa học xã hội và nhân văn trong cuộc chiến chống COVID-19

Đại dịch COVID-19 là một biến cố thế kỷ, tác động trực tiếp và gián tiếp, trước mắt và lâu dài tới mọi mặt cuộc sống của mỗi con người, từ thể chất, tinh thần, điều kiện sống, tập quán văn hoá, các mối quan hệ, tới kết cấu nền kinh tế, thiết chế xã hội, thậm chí cả thể chế chính trị. Khoa học xã hội và nhân văn (KHXH&NV) giữ vai trò quan trọng việc phát hiện, phòng ngừa, ngăn chặn đại dịch, đặc biệt trong quá trình tái thiết đất nước hậu dịch bệnh. Đại dịch (pandemic) là những đợt bùng phát bệnh truyền nhiễm trên quy mô lớn, có thể làm tăng đáng kể tỷ lệ mắc bệnh và tử vong trên một khu vực địa lý rộng và gây ra sự gián đoạn đáng kể về kinh tế, xã hội và chính trị(1). Chức năng của KHXH&NV là nghiên cứu các quy luật hình thành và phát triển của xã hội và con người, của mối quan hệ giữa con người với con người, giữa con người với môi trường tự nhiên và xã hội, góp phần cải tạo, biến đổi xã hội, ở những mức độ khác nhau. Sự xuất hiện của các vấn đề toàn cầu như khủng hoảng kinh tế, thảm hoạ thiên nhiên, đại dịch… để lại những hậu quả sâu rộng khiến cho tầm quan trọng của KHXH&NV trong sự phát triển kinh tế và tiến bộ xã hội của mỗi quốc gia và của toàn thế giới càng được khẳng định rõ hơn. Ngay khi đại dịch COVID-19 xảy ra, ngay tại cuộc họp nhằm “đánh giá mức độ hiểu biết về căn bệnh COVID-19”, tại trụ sở của Tổ chức Y tế thế giới (WHO), các quan chức y tế hàng đầu thế giới đã kêu gọi “tích hợp khoa học xã hội vào ứng phó với bùng phát”(2). Điều này khẳng định vai trò quan trọng của KHXH&NV trong ứng phó với dịch bệnh. Trước khi COVID-19 xuất hiện, thế giới cũng từng trải qua các đại dịch rất nghiêm trọng như: tả, sốt Thung lũng Rift, cúm, SARS, Ebola, mà quá trình từ phát hiện tới ngăn chặn dịch bệnh và tái thiết nền kinh tế, ổn định xã hội sau đại dịch đều có vai trò nổi bật của KHXH&NV trên các khía cạnh như sau: Một là, KHXH&NV nghiên cứu thói quen hành vi, tập quán văn hoá giúp làm sáng tỏ lý do dịch bệnh khởi phát, từ đó đề xuất phương hướng kiểm soát và ngăn chặn dịch bệnh. Những người đầu tiên phát hiện ra lý do dịch tả Ebola lây lan nhanh trong đợt bùng phát ban đầu ở Tây Phi không phải là các chuyên gia dịch tễ, mà chính là những nhà nhân học. Họ là những người đã trực tiếp sinh sống cùng người bản địa, quan sát và xác định được rằng, hành vi trì hoãn việc chôn cất người chết trong nhiều ngày, mang xác vào nhà để chịu tang và chuẩn bị tang lễ như một tập quán văn hóa của các cộng đồng ở những khu vực bị ảnh hưởng, là thủ phạm gây nên đại dịch. Hai là, KHXH&NV góp phần vào việc xác định “định kiến và phân biệt đối xử là tác nhân có thể làm lan truyền dịch bệnh”. Ví dụ, định kiến từ trận dịch hạch đã gây ra bạo lực lớn ở châu Âu, khiến nhiều người Catalonia ở Sicily, các giáo sĩ và người ăn xin bị sát hại; nó cũng là nguyên nhân gây ra các cuộc tấn công người Do Thái làm cho hơn một nghìn cộng đồng bị xóa sổ. Hay những cuộc tấn công người gốc Á ở các quốc gia có đa số là người da trắng và việc một số chính khách gọi SARS-CoV-2 là “virus Vũ Hán”, “virus Trung Quốc” đã tạo nên sự kỳ thị và dẫn đến hiện tượng giấu diếm bệnh tật, trốn tránh các biện pháp y tế khiến cho việc kiểm soát dịch bệnh khó khăn hơn. Ở Việt Nam, hiện tượng khai gian dối về lịch sử dịch tễ để tránh bị kỳ thị, lên án từ cộng đồng cũng diễn ra khi Việt Nam chưa áp dụng việc mã hoá danh tính bệnh nhân ở thời kỳ đầu. Điều này được các nhà KHXH&NV khuyến cáo là một sai lầm, gây bất lợi cho phòng chống dịch và đã được điều chỉnh kịp thời. Việc xác định chính xác và nhanh chóng hành vi gây lan truyền dịch bệnh, thái độ ứng xử phù hợp với người bệnh, cũng như việc định hình các biện pháp can thiệp, định hướng chính sách và thiết kế chiến lược ứng phó là những đóng góp không thể thiếu của KHXH&NV trong giai đoạn đầu chống dịch. Ở giai đoạn khống chế, ngăn chặn dịch bệnh bằng chiến lược tiêm chủng diện rộng, KHXH&NV giữ vai trò không hề kém quan trọng so với dịch tễ học. Chiến lược “phủ nhanh vaccine” để dập tắt dịch bệnh sẽ không thể thành công nếu người dân không hợp tác. Từ các trận dịch tả, bại liệt, Zika, HPV, Ebola, sởi, quai bị, rubella, Sars-CoV-2 đều có câu chuyện người dân phản đối và từ chối tiêm vaccine, mà thủ phạm chính chính là thuyết âm mưu. Vì tin đồn và thuyết âm mưu được chứng minh là có liên quan chặt chẽ đến các yếu tố lịch sử, xã hội, văn hóa và chính trị(3) nên để “điều trị” được chúng, chỉ có cách hiểu rõ về lịch sử của mỗi cộng đồng, dân tộc, quốc gia. Câu chuyện vaccine Sinopharm ở Thành phố Hồ Chí Minh vừa qua là một ví dụ điển hình. Người dân Thành phố phản ứng dữ dội và cự tuyệt một số loại vaccine được sản xuất từ quốc gia có nhiều “vấn đề” trong lịch sử với Việt Nam, dù chúng được WHO công nhận, ngay trong bối cảnh dịch bệnh đang hoành hành dữ dội và cơn khát vaccine đã lên đến đỉnh điểm. Điều đó cho thấy, việc không xem xét thấu đáo các yếu tố xã hội, văn hóa, chính trị ảnh hưởng tới tâm lý người dân khi xây dựng đối sách ứng phó phù hợp thì không thể thành công trong phòng chống dịch. Sứ mệnh của KHXH&NV lúc này là “kiểm soát” nỗi sợ hãi của người dân, ngăn chặn tin tức giả, thuyết âm mưu, thay đổi nhận thức, thay đổi hành vi, hình thành thói quen đúng đắn để phòng chống dịch bệnh. Bên cạnh đó, những nghiên cứu đa chiều của KHXH&NV còn làm rõ những tác động của dịch bệnh tới mọi mặt đời sống xã hội, tổng kết, đúc rút những bài học kinh nghiệm truyền lại cho các thế hệ sau; đồng thời, đóng góp vào việc hoạch định chính sách, xây dựng các kế hoạch tái thiết nền kinh tế, điều chỉnh các chính sách xã hội để nhanh chóng phục hồi và sửa chữa các khiếm khuyết.