NHẬN DIỆN TÌNH HUỐNG BẤT THƯỜNG

Trong lịch sử phát triển của mình, con người đã và đang phải trải qua nhiều sự kiện, biến cổ bất thường. Những biến cố này để lại nhiều hậu quả nặng nề và phức tạp mà xã hội phải gánh chịu. Ở nước ta, các tình huống bất thường nảy sinh do tự nhiên như: lũ lụt, hạn hán, dịch bệnh, sự cố môi trường... xảy ra trong thời gian qua đã gây thiệt hại rất lớn. Bên cạnh đó, những tình huống bất thường nảy sinh do tác động của các yếu tố xã hội cũng đang có những tác động tiêu cực không nhỏ đến đời sống mọi mặt của nhân dân.[1] Bất thường là những biến cố không hề mong muốn, trong đó chứa đựng những yếu tố ngoài quy luật thông thường của đời sống tự nhiên và xã hội. Những biến cố đó thường để lại nhiều hậu quả, nhiều hệ lụy lâu dài mà trước đó con người không hề nghĩ tới.[2]

Có thể hiểu tình huống bất thường là một thuật ngữ chỉ một hiện tượng, một sự kiện, sự việc diễn ra trong đời sống xã hội có nguyên nhân từ tự nhiên khách quan hoặc xuất phát từ đời sống xã hội hoặc chủ quan do con người tạo ra (như các hoạt động kinh tế, xã hội, văn hóa, giáo dục, chăm sóc sức khỏe, trật tự xã hội), mang đến những hậu quả xã hội ở mức độ khác nhau. Bất thường gắn liền danh từ tình huống để chỉ tính chất, đặc điểm xuất hiện và diễn biến của chúng. Tính chất bất thường ngoài sự nhận thức, sự chủ động ứng phó do diễn biến hay xuất hiện đột ngột, ngoài quy luật bình thường”, nhưng nó vẫn nằm trong dự báo, tính toán trên cơ sở quy luật khách quan.

Tính chất không lường trước của thiệt hại là yếu tố bất thường, của các tình huống cụ thể. Nó có thể không trở thành bất thường  nếu có sự tái diễn, vì con người đã cẩn trọng, cảnh giác ứng phó hoặc rút ra bài học. Tình huống bất thường có thể diễn ra ở mức độ tác động giống nhau, nhưng khác nhau ở sự tiếp cận của con người. Nếu tiếp cận thụ động (không đủ khả năng nắm bắt) thì trở thành bất thường. Chúng làm cho hoạt động quản lý phát triển xã hội không lường trước được, nằm ngoài dự kiến, vượt quá sự chuẩn bị đối phó, gây thiệt hại trầm trọng cho con người, để lại di hại không dễ khắc phục ngay được. Có loại tình huống bất thưởng không phải do tốc độ của diễn biến (đột ngột, tức thời), mà là sự mất niềm tin nghiêm trọng dưới con mắt của người dân và chế độ như sự phải sinh lợi ích nhóm trong xã hội, tình trạng tham nhũng thực sự đe dọa cơ chế và thể chế... Tính bất thường ở đây được nhận thức là mặt trái của xã hội mang hậu quả đặc biệt nghiêm trọng.

Tình huống bất thường được xác định theo các đặc điểm như sau:

Thứ nhất, những sự kiện có thực, đã diễn ra. Chính những diễn biến đã diễn ra, tác động, ảnh hưởng, mang tới hậu quả xã hội ở một nơi, một thời điểm nhất định làm cơ sở nghiên cứu phân tích, tìm ra các yếu tố mang tính quy luật hoặc ngẫu nhiên trong nhận thức khoa học và lý thuyết nhất định về chúng.

Thứ hai, mang yếu tố khách quan hoặc chủ quan. Yếu tố khách quan được phân ra bởi các tình huống diễn ra từ sự vận động của các yếu tố trong tự nhiên mang tính quy luật tương đối ổn định, khách ngoài ý muốn chủ quan của con người (cá nhân, cộng đồng hay tổ chức). Yếu tố chủ quan thuộc về những tình huống gắn liền với nhận thức của con người.

Thứ ba, tính chất tác động, ảnh hưởng của các tình huống bất thường tới sự biến đổi tiêu cực, tới điều kiện sinh hoạt có thể từ những nguyên nhân tự nhiên khách quan hoặc xã hội, mức độ gây ra hậu quả và khả năng khắc phục.

Những tình huống bất thường có thể là các hiện tượng xã hội, có các nguyên nhân khác nhau do con người, như: chiến tranh gây ra sự khủng hoảng kinh tế, suy kiệt tiềm năng phát triển, làm chết chóc, gây đau thương về tổn thất con người; từ nguyên nhân suy thoái kinh tế dẫn đến các chính sách cực đoan; do tai nạn giao thông, hòa hoạn; sự cố ô nhiễm môi trường, ngộ độc thực phẩm, phá sản doanh nghiệp, vỡ hụi... Các tình huống bất thường có nguyên nhân từ tự nhiên, như: biến đổi khí hậu, thời tiết, sụt lún địa chất, hạn hán, núi lửa, sóng thần, ngập mặn, lũ lụt, dịch bệnh... Các nguyên nhân này có thể nằm ngoài sự tác động của con người nhưng cũng có thể do chính hoạt động của con người tạo ra. Kinh nghiệm nhiều nước cho thấy, khi xảy ra khủng hoảng tài chính, người dân thường đổ xô rút tiền hàng loạt, bán tháo cổ phiếu, gây sụp đổ cả hệ thống ngân hàng hoặc rung động thị trường chứng khoán. Thảm họa môi trường không chỉ đe dọa đến ô nhiễm không khí, nguồn nước, đất mà cả điều kiện sinh kế lâu dài của cư dân. Khủng hoảng tài chính và thảm họa môi trường bao giờ cũng gắn với hiệu ứng đám đông, gây nên các hệ lụy xã hội nặng nề, nếu không có biện pháp xử lý sẽ gây nên các đảo lộn xã hội.[3]

Ngày nay, để chủ động ứng phó với mọi lĩnh vực của đời sống xã hội và kịp thời đưa ra giải pháp hữu hiệu,mỗi cá nhân, thể nhân, nhất là những người lãnh đạo cần nhận diện tình huống bất thường và đặc điểm của nó là vấn đề quan trọng và cần thiết.

---

[1] Xem Nguyễn Mạnh Kháng và các cộng sự: Một số vấn đề lý luận về quản lý xã hội trong những tình huống bất thường, Nxb.Tư pháp, H.2009 .

[2] Nguyễn Văn Thâm. Một số vấn đề về quản lý xã hội đối với tình huống bất thường, Tạp chí Khoa học - Công nghệ Việt Nam, số 6, tr 59, 2014,

 

 

[3] 'Nguyễn Văn Thâm: Một số vấn đề về quản lý xã hội đối với tình huống bất thường, Tạp chí Khoa học - Công nghệ Việt Nam, số 6, tr 59-60, 2014.