TẤM GƯƠNG HỌC TẬP SUỐT ĐỜI CỦA DANH NHÂN VĂN HÓA LÊ HỮU TRÁC

 Đại danh y Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác (1724 - 1791), nguyên quán thôn Văn Xá, làng Liêu Xá, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng (nay là xã Liêu Xá, huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên); quê mẹ ở xứ Bầu Thượng, xã Tĩnh Diệm, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh (nay là xã Sơn Quang, huyện Hương Sơn, tỉnh Hà Tĩnh). Ông không chỉ là một nhà y dược học vĩ đại mà còn là nhà thơ, nhà văn, nhà tư tưởng tiến bộ, có tinh thần nhân đạo sâu sắc. Sau khi mất, ông được nhân dân và giới y học cả nước suy tôn là bậc "Y thánh của Việt Nam". Cuộc đời và sự nghiệp của ông được kết tinh bởi tri thức uyên thâm, tư tưởng tiến bộ, đạo đức trong sáng, thể hiện qua những tác phẩm đồ sộ mà giá trị còn mãi đến ngày nay. Ông đã để lại cho hậu thế một tàng thư y học, một tấm gương sáng về y đạo, y đức, y lý, y thuật vô giá trong di sản văn hoá Việt Nam và được coi là ông tổ của ngành y học cổ truyền Việt Nam.

Hải Thượng Lãn Ông Lê Hữu Trác sinh ra trong một gia đình quyền quý dòng dõi nối đời khoa mục thời Lê Trung Hưng có đến bảy người cha, con, ông, cháu, đỗ tiến sĩ và làm quan đại thần. Từ nhỏ, ông sớm được theo cha là tiến sỹ, thị lang Bộ Công triều Lê Hữu Mưu học tập ở kinh thành Thăng Long, nổi tiếng là cậu học trò thông minh, học giỏi, hiểu rộng, thơ hay. Đến năm Kỷ Mùi (1739), Lê Hữu Trác 15 tuổi thì cha mất, phải thôi học, về nhà tiếp tục đọc sách, thi vào tam trường rồi theo học binh thư, mang chí làm quan, lập công danh lớn. Sau đó ông được sung vào quân đội chúa Trịnh.

Với chí khí thanh cao, cương trực, khẳng khái, chán ghét phải chứng kiến những rối ren, ngang trái của xã hội, ông đã sớm từ bỏ mộng công hầu. Sau một thời gian tham gia việc quân chính, viện cớ anh trai qua đời, phải phụng dưỡng mẹ, ông xin về quê mẹ ở ẩn. Trong bối cảnh bấy giờ nổi lên xu hướng tư tưởng cầu danh lợi, thăng quan làm tướng, rẻ rúng nghề y, Lê Hữu Trác đã lội ngược dòng thời cuộc. Ông vứt bỏ mọi danh lợi, từ chối chức tước, bổng lộc, đề cao nghề làm thuốc; lấy tư tưởng nhân đạo bác ái để chữa bệnh cứu người, bảo vệ sức khoẻ cho nhân dân lao động; lấy mục tiêu “chỉ muốn người đời không có bệnh” làm kim chỉ nam phấn đấu. Ông cởi bỏ khăn áo ngự y, vào luồn ra cúi chốn cung đình về làm thầy thuốc chữa bệnh cho dân lành nơi thôn dã; không xu phụng người giàu, kẻ có quyền thế; bệnh nặng của người nghèo lo trước, bệnh nhẹ lo sau; coi đạo làm thuốc là việc giữ gìn tính mệnh cho con người, thương yêu quý trọng bệnh nhân, hết lòng vì người bệnh, không lấy nghề thầy thuốc để cầu danh lợi mà lấy việc chữa bệnh cứu người làm niềm vui, hạnh phúc.

Lãn Ông Lê Hữu Trác tự cho mình là ông già lười, nhưng cái lười của Lãn Ông là lười đua tranh danh lợi, lười đoái lui chốn đô hội phồn hoa, lười tìm kiếm bổng lộc, hư vinh, lười sân si bạc tiền phú quý, lười tửu sắc cuộc cờ, lười đi chơi xa vì sợ bệnh nhân tìm tới nhà mà mình đi vắng.... Mặc dù đã trở thành một đại danh y tiếng tăm lừng lẫy nhưng ông vẫn khiêm tốn khi nhìn nhận cuộc đời mình: "Tôi từ 30 tuổi đến 40 tuổi mới biết làm thuốc, từ 40 đến 50 tuổi mới ít lầm, từ 50 đến 60, 70 mới khỏi lầm".

Tinh thần học tập suốt đời là niềm say mê của Hải Thượng Lãn Ông. Quyết tâm "lấy cái chí muốn đi tới tận cội nguồn của học vấn chứ đâu chịu rơi vào cảnh lạc đường giữa biển cả không bờ bến". "Dựng nhà chân núi, đóng cửa đọc sách, đọc hết bách gia chư tử", "ngày đêm miệt mài, tiếc từng giây từng phút", "quên ăn quên ngủ, không lúc nào ngơi", hiến dâng cả cuộc đời cho mục đích cao cả: "mong đời hết bệnh kéo dài ngày xuân". Ba mươi tuổi ông mới gặp cơ duyên đến với nghề thuốc, đó là lần ốm nặng chạy chữa nhiều nơi không khỏi, ông tìm đến lương y Trần Độc ở Rú Thành, tỉnh Nghệ An chữa bệnh. Trong hơn một năm dưỡng bệnh, khi có điều kiện, Lê Hữu Trác thường mượn sách thuốc của thầy Trần Độc để đọc và nhanh chóng tiếp thu, thấu hiểu, nắm bắt hầu hết những gì trong sách. Thấy Lê Hữu Trác là người sáng dạ, có duyên với nghề y dược, lương y Trần Lộc đã tâm huyết truyền nghề cho ông. Vốn là người thông minh, học rộng, ông mau chóng hiểu sâu y lý, tìm thấy sự say mê ở sách y học, nhận ra nghề y có thể giúp đời, giúp người, nên quyết chí theo nghề thầy thuốc... Nhờ thế mà chúng ta có được đại danh y suốt 300 năm qua lừng danh tên tuổi. Hải Thượng Lãn Ông là tấm gương "Học tập suốt đời" thắp sáng lên chân lý: Học tập chính là con đường để làm bung ra cái kho báu gồm rất nhiều năng lực của con người chưa được khai thác./.