Trong nhiều năm, ngành điện vận hành dưới mô hình: EVN vừa phát điện, vừa mua bán, vừa truyền tải, nắm quyền chi phối toàn bộ chuỗi giá trị. Người dân không có quyền lựa chọn. Khi EVN thua lỗ, giá điện lập tức tăng. Khi EVN vay nợ hàng tỷ USD, ngân sách đứng ra bảo lãnh.
Hệ quả đã phơi bày trong ba năm gần đây: EVN lỗ 20.747 tỷ đồng năm 2022, 26.772 tỷ năm 2023, thêm 23.481 tỷ năm 2024 – tổng cộng hơn 70.000 tỷ đồng bốc hơi, để lại khoản lỗ lũy kế cuối 2024 khoảng 44.792 tỷ đồng. Dù giá điện đã tăng bốn lần trong hai năm rưỡi, nhưng vẫn không đủ bù chi phí đầu vào. Thêm vào đó, loạt vụ án bị khởi tố năm 2024. Từ cựu Chủ tịch EVN Hoàng Quốc Vượng đến Cục Điều tiết Điện lực cho thấy mô hình độc quyền khép kín đã méo mó và mất kiểm soát.
Chính trong bối cảnh ấy, Nghị quyết 70 về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia (20/8/2025) xuất hiện như một bước ngoặt. Trọng tâm không nằm ở tăng giá điện, mà ở tái định hình cấu trúc ngành điện: mở cửa cho cơ chế mua bán trực tiếp, cho phép tư nhân tham gia những khâu từng là “vùng cấm” như truyền tải, lưu trữ pin, LNG; giảm gánh nợ công, chia sẻ áp lực đầu tư. EVN vẫn giữ vai trò xương sống, nhưng sẽ không còn là vòng kim cô duy nhất.
Tất nhiên, để biến nghị quyết thành hiện thực sẽ có nhiều thử thách: EVN đã đầu tư hơn 80 tỷ USD cho hệ thống lưới điện quốc gia; tư nhân khó có thể “làm lại từ đầu.” Điện lại là an ninh quốc gia, không thể dễ dàng cho thuê hay chia nhỏ hạ tầng như một loại hàng hóa thông thường. Khoảng 30% dân số ở vùng sâu, vùng xa, hải đảo vẫn chỉ có EVN là lựa chọn duy nhất, vì không doanh nghiệp nào mặn mà đầu tư nơi chắc chắn lỗ. Chính vì vậy, cạnh tranh trong ngành điện sẽ không đến ngay lập tức, mà là quá trình từng bước: từ cơ chế mua bán điện trực tiếp, mở cửa cho hạ tầng bổ trợ, rồi mới tiến tới đa dạng hóa nguồn cung.
Điểm mấu chốt là: Nghị quyết 70 không hứa hẹn xóa bỏ EVN, mà đặt EVN vào đúng vai trò “xương sống,” trong khi tháo vòng kim cô để các thành phần khác được tham gia. Nếu làm được, đây sẽ là một cuộc cải cách thật sự: vừa bảo đảm an ninh năng lượng, vừa củng cố niềm tin xã hội rằng Việt Nam có thể thay đổi tận gốc ở cả những lĩnh vực từng được coi là bất khả xâm phạm.
Ý nghĩa của Nghị quyết 70 vượt ra ngoài câu chuyện điện. Khi vàng, giáo dục, an sinh và nay đến năng lượng đều được cải cách tận gốc, đó chính là tín hiệu rằng Đại hội XIV sắp tới sẽ là một Đại hội của cải cách toàn diện. Những vòng kim cô từng bất khả xâm phạm đang lần lượt được tháo bỏ, để Việt Nam bước vào một giai đoạn mới: tăng trưởng hiện đại, bền vững, lấy dân và thị trường làm trung tâm./.
Yêu nước ST.
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét