ỨNG XỬ VĂN MINH TRÊN MÔI TRƯỜNG SỐ!

     Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số là một bước đi quan trọng nhằm định hình những chuẩn mực ứng xử phù hợp với yêu cầu của thời đại, qua đó gửi đi thông điệp rõ ràng về trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc xây dựng một không gian mạng văn minh, lành mạnh, nhân văn.

Ngày 5/3/2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch có Quyết định số 423/QĐ-BVHTTDL 2026 ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số. Đây là một bước đi quan trọng nhằm định hình những chuẩn mực ứng xử phù hợp với yêu cầu của thời đại, qua đó gửi đi thông điệp rõ ràng về trách nhiệm của mỗi cá nhân, tổ chức trong việc xây dựng một không gian mạng văn minh, lành mạnh, nhân văn.

Môi trường số tại Việt Nam đang phát triển nhanh chóng cả về quy mô lẫn mức độ ảnh hưởng. Theo số liệu từ nền tảng DataReportal, tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người sử dụng internet (hơn 84% dân số), 79 triệu tài khoản mạng xã hội (gần 78% dân số), đưa Việt Nam vào nhóm quốc gia có tỷ lệ người dùng mạng xã hội cao hàng đầu khu vực châu Á-Thái Bình Dương.

Không gian mạng trở thành một “không gian công cộng mới”, nơi các cá nhân và tổ chức tương tác, chia sẻ thông tin, bày tỏ quan điểm và hình thành những dòng chảy dư luận xã hội.

Song song với những lợi ích to lớn mà công nghệ số mang lại, môi trường mạng cũng đặt ra nhiều thách thức đối với đời sống văn hóa và công tác quản lý xã hội. Tốc độ lan truyền thông tin nhanh, khả năng ẩn danh cao và phạm vi tiếp cận rộng khiến các hành vi lệch chuẩn trên mạng có thể nhanh chóng gây ra những tác động tiêu cực.

Thông tin sai lệch, tin giả, nội dung bị thao túng bằng trí tuệ nhân tạo, các chiến dịch công kích cá nhân hay ngôn ngữ kích động, bạo lực mạng ngày càng gia tăng. Không ít vụ việc gây tranh cãi trên mạng xã hội thời gian qua cho thấy môi trường số cùng với việc phản ánh đời sống xã hội thì còn có khả năng khuếch đại những xung đột và biểu hiện lệch chuẩn văn hóa.

Thực tế đó đặt ra yêu cầu phải thiết lập những chuẩn mực ứng xử rõ ràng, phù hợp với đặc thù của không gian mạng, nhằm định hướng hành vi và nâng cao trách nhiệm của các chủ thể tham gia.

Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số mới được ban hành là một bước đi cần thiết nhằm đáp ứng yêu cầu đó. Văn bản quy định các chuẩn mực hành vi đối với năm nhóm chủ thể tham gia hoạt động trên môi trường số, gồm: cá nhân; tổ chức, doanh nghiệp cung cấp dịch vụ mạng xã hội, nền tảng số trong và ngoài nước; nhà cung cấp dịch vụ internet; cơ quan báo chí, cơ quan báo chí hoạt động phát thanh, truyền hình, công ty truyền thông, người kinh doanh dịch vụ quảng cáo, công ty tổ chức nghệ thuật biểu diễn; cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp khác.

Có thể thấy, trước đây các quy định chủ yếu tập trung vào người sử dụng mạng xã hội, thì nay Bộ Quy tắc đã mở rộng phạm vi sang toàn bộ các chủ thể tham gia tạo lập, vận hành và lan tỏa thông tin trên không gian mạng. Điều này phản ánh một nhận thức quan trọng: Văn hóa số không chỉ được hình thành từ hành vi của người dùng mà còn chịu ảnh hưởng từ cách vận hành của các nền tảng công nghệ, hoạt động của cơ quan truyền thông cũng như chiến lược nội dung của các doanh nghiệp và tổ chức.

Một điểm đáng chú ý của Bộ Quy tắc là việc xác lập những nguyên tắc ứng xử mang tính nền tảng. Theo đó, mọi cá nhân và tổ chức khi tham gia môi trường số cần tuân thủ pháp luật Việt Nam; tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác; ứng xử văn minh, lịch sự; tôn trọng các giá trị văn hóa, đạo đức và truyền thống tốt đẹp của dân tộc; chịu trách nhiệm đối với nội dung thông tin do mình đăng tải hoặc chia sẻ. Rõ ràng không gian mạng, dù có tính chất mở và linh hoạt, vẫn phải được xây dựng trên nền tảng của pháp luật và chuẩn mực văn hóa.

Bộ Quy tắc cũng đưa ra nhiều khuyến nghị cụ thể đối với người sử dụng internet, như khuyến khích sử dụng họ tên thật hoặc danh tính hợp pháp khi tham gia các hoạt động trực tuyến; thận trọng khi chia sẻ thông tin chưa được kiểm chứng; tôn trọng quyền riêng tư và dữ liệu cá nhân của người khác; ưu tiên lan tỏa các nội dung tích cực, nhân văn và có giá trị giáo dục. Những khuyến nghị này thể hiện cách tiếp cận quản lý mềm dẻo, đó là cơ quan chức năng không chỉ dựa vào các biện pháp xử phạt vi phạm mà còn hướng tới việc hình thành văn hóa ứng xử tự giác trong cộng đồng mạng.

Các chuyên gia đánh giá Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số là bước phát triển mới so với Bộ Quy tắc ứng xử trên mạng xã hội được ban hành năm 2021. Sau gần 5 năm triển khai, bối cảnh công nghệ đã có nhiều thay đổi sâu sắc. Sự bùng nổ của video ngắn, livestream, thương mại điện tử, cùng với sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo đã khiến các hoạt động trên không gian mạng vượt xa khái niệm “mạng xã hội” trước đây. Vì vậy, việc mở rộng phạm vi điều chỉnh từ mạng xã hội sang toàn bộ môi trường số là bước điều chỉnh cần thiết, phản ánh đúng thực tiễn phát triển của công nghệ.

Một điểm mới đáng chú ý đó là các quy định trước đây thiên về khía cạnh quản lý thông tin và hành vi, thì Bộ Quy tắc lần này đặt trọng tâm vào việc xây dựng văn hóa số - một hệ giá trị định hướng hành vi của cộng đồng trên không gian mạng. Điều này thể hiện ở các yêu cầu về tôn trọng sự đa dạng văn hóa, giữ gìn bản sắc dân tộc, lan tỏa các giá trị nhân văn và khuyến khích những nội dung tích cực, có ích cho xã hội.

Trong bối cảnh chuyển đổi số mạnh mẽ, văn hóa được nhìn nhận như nền tảng tinh thần của xã hội và là yếu tố tạo nên sức đề kháng trước những tác động tiêu cực của môi trường mạng. Khi người dùng internet được trang bị những giá trị văn hóa vững chắc, họ sẽ có khả năng tự điều chỉnh hành vi, phân biệt đúng - sai và chủ động lựa chọn những nội dung có ích cho bản thân cũng như cộng đồng. Ở đây, văn hóa chính là “la bàn đạo đức” giúp định hướng hành vi của con người trong thế giới số.

Việc ban hành Bộ Quy tắc ứng xử văn hóa trên môi trường số góp phần nâng cao nhận thức cộng đồng về trách nhiệm khi tham gia không gian mạng, tạo cơ sở giúp các cơ quan quản lý, tổ chức xã hội và doanh nghiệp công nghệ phối hợp chặt chẽ hơn trong việc xây dựng một môi trường mạng an toàn, lành mạnh.

Tuy nhiên, để những nội dung trong Bộ Quy tắc thực sự đi vào cuộc sống cần phải biến các chuẩn mực trên giấy thành hành động cụ thể. Thực tế hiện nay cho thấy vẫn còn không ít người coi mạng xã hội như một không gian “ngoài đời thực”, nơi có thể phát ngôn tùy tiện mà không phải chịu trách nhiệm, vì vậy công tác truyền thông, phổ biến cần được triển khai mạnh mẽ với nhiều hình thức sáng tạo, dễ tiếp cận, đặc biệt hướng tới giới trẻ - nhóm người thường xuyên sử dụng internet.

Song song đó, giáo dục văn hóa số cần được chú trọng trong nhà trường và gia đình. Khi những chuẩn mực ứng xử văn minh được hình thành từ sớm, môi trường mạng sẽ trở nên lành mạnh và giàu tính nhân văn.

Đồng thời, vai trò nêu gương của các cơ quan truyền thông, những người có ảnh hưởng trên mạng xã hội và các nền tảng công nghệ cũng có ý nghĩa quan trọng, bởi lẽ những chủ thể có sức lan tỏa lớn sử dụng ngôn ngữ chuẩn mực và chia sẻ thông tin có trách nhiệm sẽ góp phần định hình những chuẩn mực hành vi tích cực cho cộng đồng mạng.

Khi từng cá nhân, tổ chức nhận thức rõ vai trò của mình và cùng tuân thủ những nguyên tắc ứng xử văn minh, không gian mạng sẽ trở thành môi trường nuôi dưỡng tri thức, kết nối con người và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của xã hội trong thời đại số./.

QV-ST!