Điều kiện tư nhiên và môi trường sinh thái ảnh hưởng lớn đến quan hệ dân tộc ở Việt Nam

 

Việt Nam bao gồm nhiều vùng lãnh thổ đặc trưng (Tây Bắc, Tây Nguyên và Tây Nam Bộ). Sự biến đổi về điều kiện tự nhiên thường dẫn tới sự biến đổi quan hệ dân tộc như một tất yếu khách quan trong phát triển xã hội. Những thành tựu đạt được trong 30 năm đổi mới cũng đồng thời làm cho quan hệ tộc người truyền thống biến đổi theo nhằm phù hợp với môi trường sinh thái mới. Các tộc người ở Việt Nam vốn gắn với nền nông nghiệp độc canh đang tịnh tiến đến nền nông nghiệp nhiệt đới thâm canh, đa canh theo hướng sản xuất hàng hóa. Sự hình thành và phát triển các vùng nông nghiệp sản xuất hàng hóa có năng suất cao cũng đã xuất hiện ở nhiều vùng Tây Bắc, Tây Nguyên... Do đó, quan hệ dân tộc cũng được mở rộng không ngừng, không chỉ bó hẹp trong cộng đồng nội tộc người mà với các tộc người khác, đặc biệt quan hệ giữa tộc người thiểu số với tộc người đa số (người Kinh). Sự biến đổi môi trường tự nhiên, làm cho nhiều tộc người vổn sống nghề thủ công nghiệp truyền thống hướng đến bán công nghiệp. Cơ cấu sản phẩm công nghiệp không ngừng biến đổi để phù hợp với tài nguyên lao động và nền kinh tế thị trường. Trên cơ sở đó, quan hệ dân tộc mở rộng không ngừng, các tộc người không chỉ còn sống với nghề thủ công truyền thống với các thành viên trong cộng đồng nội tộc mà họ đã hướng đến làm việc cùng với các tộc người khác, với tộc người đa sổ (người Kinh) và cả với các tộc người từ Cămpuchia, Lào sang hay Trung Quốc đến.

Trong những năm qua, quá trình khai thác kinh tế của người Kinh ở vùng dân tộc thiểu số đã xuất hiện nhiều nông, lâm trường, cùng nhiều điểm dân cư mới. Tuy nhiên, xã hội chưa quan tâm đúng mức đến hệ quả của việc khai thác tài nguyên thiên nhiên. Nạn suy thoái rừng do cháy rừng, khai thác rừng cạn kiệt đang là những báo động lớn. Bên cạnh đó, vấn đề di cự tự do kèm theo việc khai thác tài nguyên rừng bừa bãi chưa kịp thời ngăn chặn đã gây ra nhiều hậu quả nghiêm ưọng. Việc xây dựng các công trình thủy điện lớn cũng đã làm thay đổi hệ sinh thái, tác động không nhỏ làm suy thoái môi trường và tài nguyên. Tỷ lệ che phủ rừng hiện còn thấp, độ dốc lớn, khí hậu biến đổi dẫn tới thiên tai, lũ lụt. Nhiều vùng có độ dốc lớn, đất đai bị xói mòn, bạc màu, cằn cỗi (nhất là khu vực Tây Bắc), gây khó khăn, hạn chế lớn cho việc mở rộng giao lưu, nhất là những vùng cao, vùng sâu, vùng biên giới.

Những khó khăn, thách thức nêu trên liên quan trực tiếp đến quan hệ dân tộc. Những cuộc tranh cãi, xung đột vì xâm phạm lãnh thổ sinh tồn liên quan đến nguồn tài nguyên, đất đai giữa các tộc người tại chỗ với các tộc người mới di cư chưa được khắc phục. Tình trạng phân hóa giàu nghèo, dẫn đến nảy sinh nhiều vấn đề xã hội phức tạp trong quan hệ dân tộc.

Sự phát triển kinh tế đồng thời cũng làm biến đổi môi trường định cư, không gian xã hội tộc người, điều đó cũng đồng nghĩa với sự biến đổi quan hệ tộc người trên phương diện văn hóa. Văn hóa truyền thống của tộc người bắt đầu biến dạng do sự xâm nhập của các luồng văn hóa hiện đại từ người Kinh, từ nền kinh tế thị trường... vấn đề bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa của mỗi tộc người đang được đặt ra, nhưng việc thực hiện còn nhiều bất cập, hiệu quả không cao, tác động xấu đến quan hệ tộc người, đến sự ổn định và phát triển xã hội.

Tình hình nói trên, một số phần tử thù địch trong và ngoài nước đã lợi dụng, kích động, làm cho các mối quan hệ tộc người ở Việt Nam, nhất là vùng biên giới trở nên căng thẳng, phức tạp, dẫn đến xung đột tộc người ở một số khu vực “nhạy cảm” thuộc nhiều địa phương trong thời gian vừa qua.