“Định vị” nhân vật thời đại trong tác phẩm văn học nghệ thuật

 Phát biểu chỉ đạo tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc năm 2021, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng tiếp tục nhấn mạnh, làm sâu sắc thêm những nhận định mang tính khái quát trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng. Theo đó, người lãnh đạo cao nhất của Đảng nêu rõ: “Phát triển các lĩnh vực văn hóa chưa đồng bộ, còn phiến diện, nặng về hình thức, chưa đi vào chiều sâu, thực chất. Thiếu những tác phẩm văn hóa, VHNT lớn, tầm cỡ, phản ánh được tầm vóc của sự nghiệp đổi mới, có tác dụng tích cực đối với việc xây dựng đất nước, xây dựng con người”...

Đất nước ta đã trải qua gần 40 năm đổi mới, hội nhập và phát triển. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, công cuộc đổi mới đất nước đã đạt được những thành tựu rất to lớn, vẻ vang. Đất nước ta chưa bao giờ có được cơ đồ, tiềm lực, vị thế và uy tín quốc tế như ngày nay. Tầm vóc của công cuộc đổi mới là vậy, nhưng tại sao nền VHNT Việt Nam vẫn thiếu vắng những tác phẩm lớn? Đây là một câu hỏi rất khó tìm câu trả lời thỏa đáng.

Để lý giải thấu đáo vấn đề đặt ra, có lẽ phải cần đến những cuộc hội thảo, những công trình nghiên cứu quy mô. Tuy nhiên, dưới góc nhìn biện chứng theo quan điểm của Đảng về VHNT, sự thiếu vắng các tác phẩm lớn, phản ánh sinh động tầm vóc công cuộc đổi mới của đất nước, nguyên nhân chủ quan và trước hết vẫn thuộc về lao động sáng tạo của nhà văn, nghệ sĩ. Tác phẩm VHNT được tạo nên bởi nhân vật. Thiếu tác phẩm lớn đồng nghĩa với việc chúng ta đang thiếu hình bóng của nhân vật thời đại.

Tác phẩm VHNT thể hiện góc nhìn, cảm xúc, trình độ và thái độ của tác giả đối với hiện thực xã hội. Mỗi giai đoạn lịch sử, VHNT sẽ “định vị” những dạng, tuyến nhân vật trung tâm của thời đại. Thông qua nhân vật để xây dựng tác phẩm. Đời sống của nhân vật cũng chính là sức sống của tác phẩm. Nhìn lại lịch sử dân tộc, chúng ta thấy rõ: Trong thời kỳ đất nước bị thực dân, phong kiến đô hộ, người nông dân là tuyến nhân vật trung tâm. Những chị Dậu, Chí Phèo, Thị Nở, vợ chồng A Phủ... đã trở thành những nhân vật thời đại, có sức sống xuyên thời gian. Thời kỳ lịch sử đấu tranh chống giặc ngoại xâm, giải phóng dân tộc, thống nhất đất nước, mảng đề tài chiến tranh cách mạng, Bộ đội Cụ Hồ và hậu phương chiến sĩ đã dựng nên những nhân vật thời đại và hàng loạt tác phẩm lớn mang tầm vóc thời đại.

Thời kỳ đất nước đổi mới, hội nhập quốc tế, vai trò của doanh nghiệp, doanh nhân, trí thức, cán bộ, đảng viên, chiến sĩ lực lượng vũ trang... ngày càng được khẳng định. Họ chính là nguồn nhân lực chủ yếu của đất nước, mang khát vọng dân tộc hùng cường, đất nước phồn vinh. Đời sống và sự cống hiến của họ chính là chất liệu để nhà văn, nghệ sĩ xây dựng thành nhân vật trung tâm trong các tác phẩm. Hiện nay, Hội Nhà văn Việt Nam và hai tổ chức Hội ở hai thành phố lớn là Hà Nội và TP Hồ Chí Minh có gần 2.000 nhà văn hội viên. Hằng năm, các tác phẩm VHNT xuất bản trong cả nước lên đến con số hàng nghìn đầu sách. Số lượng tác phẩm rất nhiều, nhưng tác phẩm chất lượng cao lại rất hiếm.

Nhìn sang các loại hình nghệ thuật, đáng chú ý nhất là điện ảnh, sân khấu, phim truyền hình... những tác phẩm được dư luận chú ý cũng rất thưa vắng nhân vật thời đại. Soi gần những bộ phim “cháy” phòng vé, doanh thu lên đến hàng trăm tỷ đồng thời gian qua, công chúng cũng thấy rõ, đề tài và nhân vật chính chỉ quanh quẩn chuyện gia đình, mối quan hệ vợ chồng, cha con, chuyện ngoại tình, đồng giới, cờ bạc, gái bán dâm, khách làng chơi, xã hội đen... Thêm nữa là kiểu nhân vật hài hước, chọc cười, mua vui... Những đề tài, dạng nhân vật ấy là một phần của đời sống xã hội, nhưng nó không phải là mẫu nhân vật đại diện cho xã hội, không phải là nhân vật trung tâm của thời đại. Thiếu nhân vật thời đại nên đời sống VHNT thiếu tác phẩm mang tầm vóc thời đại. Đó là lẽ tất yếu...