Thành tựu đào tạo, sử dụng trí thức tinh hoa Việt Nam thời kỳ đổi mới

 Đội ngũ trí thức là lực lượng lao động trí óc, có trình độ học vấn cao, chuyên môn sâu về một lĩnh vực, có năng lực tư duy độc lập, sáng tạo; giàu lòng yêu nước, có đạo đức và lý tưởng cách mạng, gắn bó với Đảng, Nhà nước và dân tộc. Trí thức tinh hoa là bộ phận ưu tú nhất của tầng lớp trí thức, là những trí thức đầu ngành tài năng, xứng đáng được coi là người đại diện chân chính cho trí tuệ, phẩm cách và lương tri của nền khoa học - công nghệ nước nhà. Đội ngũ này gồm các chuyên gia cao cấp, các nhà khoa học, nhà giáo dục, nhà hoạt động văn hóa - nghệ thuật... đã thành danh, có khả năng sáng tạo vượt trội đặc biệt trong các lĩnh vực của chuyên ngành, được biết đến rộng rãi cả trong nước và quốc tế. Uy tín của họ được khẳng định thông qua những thành tựu sáng giá trong hoạt động chuyên môn và tinh thần sẵn sàng dấn thân vì sự tiến bộ của cộng đồng, phụng sự Tổ quốc, nhân dân, dân tộc. Họ chính là lực lượng có khả năng tạo đột phá cho phát triển xã hội, đóng góp xuất sắc vào sự nghiệp xây dựng đất nước trong gần bốn thập niên đổi mới vừa qua.

Về đào tạo, trí thức tinh hoa có thể được đào tạo bằng con đường tự học và ở nhà trường. Bên cạnh tài năng và sự rèn luyện nghiêm túc của bản thân, nền giáo dục khoa học, chuẩn mực, hiện đại và tiến bộ chính là điều kiện tiên quyết bảo đảm sự phát triển vượt trội của một số ít người, đưa họ trở thành những trí thức tinh hoa thực sự. Nhìn chung, giới trí thức tinh hoa nước ta đều là những người được học hành bài bản trong môi trường đào tạo uy tín cả trong và ngoài nước. Trong thời kỳ đổi mới, Đảng ta xác định, giáo dục và đào tạo là “quốc sách hàng đầu” - đây là điều kiện cần thiết cho sự phát triển của đội ngũ trí thức tinh hoa. Việc đào tạo trí thức tinh hoa trong những năm qua được thực hiện tương đối bài bản, qua các bậc học từ phổ thông đến đại học, sau đại học, với những cách thức và phương pháp khác nhau, cụ thể:

Một là, phát hiện, tuyển chọn, bồi dưỡng học sinh năng khiếu ở bậc học phổ thông. Bồi dưỡng học sinh năng khiếu là bước đầu tiên trong quá trình đào tạo đội ngũ trí thức tinh hoa, đòi hỏi thực hiện từ rất sớm, nhất là trong một số lĩnh vực đặc thù, cần có tố chất bẩm sinh vượt trội được thể hiện ngay từ khi còn nhỏ, như toán học, vật lý, hội họa, thể thao, âm nhạc… Từ giữa thập niên 60 của thế kỷ XX, Việt Nam đã mở các trường chuyên từ cấp 2, 3 để kịp thời phát hiện, đào tạo, bồi dưỡng học sinh năng khiếu trong các ngành khoa học và nghệ thuật. Bước vào thời kỳ đổi mới, Việt Nam đã xây dựng thành công mạng lưới đông đảo các trường phổ thông chuyên tại khắp các tỉnh, thành phố, do các nhà giáo có chuyên môn cao trực tiếp tham gia giảng dạy. Có thể nói, các trường trung học phổ thông chuyên chính là nơi ươm trồng, nuôi dưỡng, bước đầu đào tạo các tài năng trẻ cũng như nguồn nhân lực chất lượng cao cho công cuộc đổi mới của Việt Nam.

Hai là, đào tạo tài năng trẻ và nguồn nhân lực chất lượng cao ở bậc đại học và sau đại học. Các trường đại học được xem là chiếc nôi sinh ra những nhà khoa học hàng đầu trong lực lượng nghiên cứu cũng như trong việc tạo ra nguồn nhân lực chất lượng cao. Về nguyên tắc, để tạo nên những tài năng khoa học trẻ xuất sắc, việc đào tạo phải được thực hiện ở các trung tâm nghiên cứu, đào tạo lớn, nơi tập trung đông đảo các nhà khoa học có năng lực nhất của chuyên ngành với các điều kiện làm việc tương đương chuẩn mực quốc tế, có quan hệ hợp tác rộng rãi với các cơ quan nghiên cứu trong và ngoài nước. Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay, mới chỉ có một số ít trường đại học, viện nghiên cứu lớn và một số mô hình đào tạo đặc biệt đáp ứng được các tiêu chuẩn khắt khe này, trở thành những hạt nhân ở tuyến đầu trong sự nghiệp đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao thuộc một số chuyên ngành khoa học quan trọng, như y học, toán học, vật lý… Đặc biệt, các chuyên gia, trí thức khoa học tham gia công tác giảng dạy có vai trò quan trọng trong việc bồi đắp nên thế hệ nhà khoa học kế cận, tạo ra đội ngũ trí thức tinh hoa mới cho đất nước. Bên cạnh đó, nhiều trí thức ở nước ta được gửi đi đào tạo tại các quốc gia phát triển, như Anh, Pháp, Đức, Mỹ, Nhật Bản... Bộ phận này - tuy số lượng không nhiều, nhưng lại đặc biệt có chất lượng, hiện diện trên nhiều lĩnh vực lao động sáng tạo, giúp chúng ta từng bước hội nhập về khoa học - công nghệ với khu vực và thế giới. Sứ mệnh đào tạo nhân tài và nguồn nhân lực chất lượng cao của nền giáo dục Việt Nam thời kỳ đổi mới đã gặt hái được nhiều thành tựu nhờ sự giúp sức của những nhà trí thức tinh hoa tâm huyết với sự nghiệp trồng người. Bằng nhiều hoạt động đa dạng trong đào tạo, họ đã góp phần không nhỏ vào việc khuyến khích sự học - chìa khóa của phát triển và hưng thịnh quốc gia; đồng thời, tạo dựng nên một thế hệ những tài năng khoa học mới làm vốn quý cho đất nước.

Về sử dụng, Việt Nam có truyền thống tôn trọng trí thức, quý trọng hiền tài. Qua các thời kỳ lịch sử, trí thức tinh hoa thường được trao vị thế xã hội tương ứng với tài năng, trí tuệ và nhân cách của họ; đồng thời, tạo mọi điều kiện để trí thức tinh hoa phát huy tốt năng lực, trở thành lực lượng có vai trò quan trọng đối với sự phát triển và tương lai của dân tộc. Bước sang thời kỳ đổi mới, trí thức tinh hoa càng được Đảng, Nhà nước và xã hội tin tưởng và trọng dụng. Đảng ta đã ban hành nhiều nghị quyết chuyên đề về phát triển đội ngũ trí thức, phát triển khoa học và công nghệ. Các kỳ đại hội của Đảng đều nhất quán quan điểm trọng dụng, đãi ngộ đối với lực lượng này. Nghị quyết Đại hội XI của Đảng nhấn mạnh: “Trọng dụng trí thức trên cơ sở đánh giá đúng phẩm chất, năng lực và kết quả cống hiến... Có chính sách đặc biệt đối với nhân tài của đất nước. Coi trọng vai trò tư vấn, phản biện, giám định xã hội của các cơ quan nghiên cứu khoa học trong việc hoạch định đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước và các dự án phát triển kinh tế, văn hóa, xã hội(2). Hội nghị Trung ương 8 khóa XIII xác định: “Tôn trọng, phát huy tự do tư tưởng, học thuật, thực hành dân chủ trong hoạt động nghiên cứu sáng tạo; trọng dụng nhân tài, trí thức tinh hoa, nhà khoa học đầu ngành chính là tạo môi trường, điều kiện thuận lợi và động lực căn bản để xây dựng, phát triển đội ngũ trí thức và phát huy vai trò, vị trí và sự cống hiến của trí thức, thực sự xứng tầm là nguyên khí quốc gia”(3). Có thể thấy, Đảng và Nhà nước đã trao cho trí thức tinh hoa nhiều trọng trách và điều kiện thuận lợi để họ có thể cống hiến tối đa tài năng, sức lực cho đất nước.

Những thành tựu trong việc sử dụng trí thức tinh hoa thời kỳ đổi mới tập trung trên các lĩnh vực chủ yếu sau đây:

Tham gia hoạch định và thực thi chính sách: Trong giai đoạn đầu đổi mới, các trí thức tinh hoa bao gồm những chuyên gia giỏi ở nhiều lĩnh vực khác nhau, tập hợp dưới các “think tank” (nhóm tư vấn chính sách cấp cao). Đây là lực lượng quan trọng mở đường cho đổi mới tư duy, đặc biệt là tư duy kinh tế ở Việt Nam. Có những “think tank” chính thức do lãnh đạo Đảng và Nhà nước trực tiếp chỉ đạo, điều hành, nhưng cũng có những “think tank” không chính thức do các địa phương, các cá nhân tự tổ chức để tham mưu chính sách cho Đảng và Nhà nước. Các nhóm này hoạt động sôi nổi trong lĩnh vực tham vấn, được giới nghiên cứu thừa nhận là nhân tố có vai trò tích cực giúp các nhà lãnh đạo hoạch định đường lối, chính sách cho công cuộc đổi mới đất nước, đưa Việt Nam thoát khỏi khủng khoảng kinh tế - xã hội, từng bước hội nhập vào nền kinh tế quốc tế(4). Bên cạnh đó, các trí thức tinh hoa làm việc trong các cơ quan của Đảng, Nhà nước, trong các tổ chức chính trị - xã hội của hệ thống chính trị từ Trung ương đến địa phương, nhất là những người trực tiếp giữ vị trí chủ chốt trong các cấp lãnh đạo, quản lý ở các ban, bộ, ngành còn là lực lượng tham gia có hiệu quả vào chu trình chính sách và hoạt động phản biện xã hội. Họ không chỉ cung cấp cơ sở khoa học, đề xuất ý tưởng cho việc hoạch định đường lối của Đảng, chính sách của Nhà nước, mà còn là người thực thi chính sách, tham gia phản biện để hình thành nên những chính sách phù hợp với thực tiễn.

Thúc đẩy sự phát triển của khoa học và giáo dục: Trong lĩnh vực khoa học, trí thức tinh hoa Việt Nam trong và ngoài nước có cống hiến quan trọng đối với việc xây dựng, phát triển các ngành khoa học, đồng thời, có nhiều nỗ lực đổi mới sáng tạo liên quan đến khoa học - công nghệ. Những thành tựu, cống hiện đó góp phần quan trọng vào việc khám phá tri thức mới, nâng cao tiềm năng tăng trưởng dài hạn của nền kinh tế, giải quyết các vấn đề do thực tiễn sản xuất và đời sống đặt ra. Trong lĩnh vực giáo dục, trí thức tinh hoa có vai trò kép - vừa là nhà khoa học, vừa là người thầy trực tiếp triển khai hoạt động bồi dưỡng nhân tài. Thực hiện thành công vai trò, trách nhiệm sẽ giúp cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu, mục tiêu đưa đất nước phát triển nhanh, bền vững.

Sáng tạo và truyền bá văn hóa - nghệ thuật: Các trí thức văn nghệ sĩ tài danh thời kỳ đổi mới, đặc biệt là các nhà hoạt động âm nhạc, các nhà văn hóa lớn là những người đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa truyền thống của dân tộc; lan tỏa những giá trị văn hóa của Việt Nam đến với bạn bè quốc tế. Bằng tài năng, tâm huyết và sự sáng tạo, họ đã tạo nên những tác phẩm có nội dung và phong cách thể hiện mới, đóng góp tiếng nói có giá trị vào quá trình dân chủ hóa đời sống xã hội và hiện thực hóa mục tiêu xây dựng thành công nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc ở nước ta. Những kết quả đó đã chứng minh sự đúng đắn của chính sách trọng dụng nhân tài của Đảng và Nhà nước ta, phát huy cao nhất vai trò, trí tuệ và năng lực của đội ngũ trí thức tinh hoa vào quá trình xây dựng, phát triển đất nước.

LHQ-ST