Một số đặc điểm cơ bản của chủ nghĩa dân túy

 

Có thể nhận diện chủ nghĩa dân túy dựa vào ba đặc điểm cơ bản sau:

Thứ nhất, đây là một trào lưu tư tưởng theo đuổi những chính sách được dân chúng ủng hộ trong ngắn hạn nhưng không bền vững về lâu dài; đó thường là những chính sách xã hội như trợ giá hàng hóa, trả tiền lương hưu hậu hĩnh hoặc miễn phí chăm sóc y tế…

Thứ hai, đây là một xu hướng chính trị lấy danh nghĩa “nhân dân” làm căn bản cho tính chính danh của chế độ, tuy nhiên nhiều quan điểm của chủ nghĩa dân túy không coi “nhân dân” là toàn bộ dân số mà chỉ đứng trên quyền lợi và thể hiện tiếng nói của một bộ phận dân chúng.

Thứ ba, đây là một xu hướng chính trị sùng bái quyền lực cá nhân của nhà lãnh đạo. Các nhà lãnh đạo theo chủ nghĩa dân túy có khuynh hướng phát triển chung quanh họ những biểu hiện tôn vinh, sùng bái cá nhân; tuyên bố họ được giao sứ mệnh nắm giữ quyền lực, không phụ thuộc vào các thiết chế chính trị truyền thống như đảng phái, Quốc hội, Tòa án, báo chí. Họ cố gắng phát triển các mối quan hệ trực tiếp, không qua trung gian với “nhân dân” mà họ tự xưng là ngưòi đại diện, hướng những niềm hy vọng và nỗi sợ hãi của người dân vào một hành động tức thời. Chủ nghĩa dân túy kiểu này thường đi đôi với việc lên án toàn bộ giới lãnh đạo đang tồn tại - những người đại diện cho thiết chế chính trị truyền thống.

Ba đặc điểm nêu trên là cơ sở để phân biệt các phong trào khác nhau được dán nhãn “chủ nghĩa dân túy” trước đây và đang nổi lên hiện nay. Trước đây, các lãnh đạo theo chủ nghĩa dân túy ở Mỹ Latinh như Nestor và Cristina Kirchner (Áchentina)... cố gắng xây dựng sự sùng bái cá nhân chung quanh họ và nhấn mạnh vào các chương trình phúc lợi xã hội, được dân chúng ủng hộ, tuy nhiên những chính sách này không bền vững. Tương tự, cựu Thủ tướng Thái Lan Thaksin Shinawatra và em gái Yingluck đưa ra hàng loạt các chính sách hỗ trợ người dân nghèo nên đã nhận được sự ủng hộ của cử tri ở tỉnh lẻ và nông thôn. Tuy nhiên, những chính sách “dân túy” này đã làm cho mâu thuẫn giữa ngưòi nghèo và giới tinh hoa giàu có của hệ thống chính trị bảo thủ trở nên sâu sắc, quyết liệt, kéo dài.

Ở nước Anh, những người lãnh đạo phong trào Brexit (ủng hộ nước Anh ra khỏi Liên minh châu Âu) hoàn toàn không nhấn mạnh vào một chương trình kinh tế mở rộng nào, cũng không có một nhà lãnh đạo hiển nhiên nào nhưng họ kêu gọi hướng tới bản sắc dân tộc Anh truyền thống, khơi dậy nỗi lo sợ văn hóa và bản sắc dân tộc sẽ bị ảnh hưởng, tác động bỏi những người nhập cư, cũng như sự bất bình của người dân Anh về sự phân bổ các lợi ích kinh tế. Cuộc trưng cầu dân ý tháng 6-2016 đã gây sốc cho toàn thế giới khi người Anh chọn rời EU thay vì ở lại. Làn sóng này còn lan sang hàng loạt nước châu Âu như Italia, Đức, Pháp, Hà Lan,...

Ở nước Mỹ, Tổng thống Donald Trump trong thời kỳ tranh cử đã vận dụng cả ba đặc điểm nêu trên của chủ nghĩa dân túy. Ông Trump đưa ra hàng loạt chính sách phù hợp với đông đảo quần chúng như ngăn chặn ngưòi nhập cư; rút khỏi các hiệp định thương mại tự do để bảo vệ nền sản xuất trong nước; khuyến khích người da trắng; đề cao vai trò của cá nhân... Tóm lại, cử tri Mỹ lo sợ điều gì, ông Trump trấn an họ đúng điều đó, dù có thể chính ông cũng chưa biết thực hiện những điều đã hứa như thế nào.

Như vậy, trong hàng loạt các phong trào được coi là chủ nghĩa dân túy, chúng ta có thể khu biệt được ít nhất là hai tập hợp rộng, ở Mỹ Latinh và Nam Âu, các nhà dân túy có xu hướng đứng về cánh tả, được sự ủng hộ của ngưòi nghèo và theo đuổi các chương trình xã hội có mục tiêu phân phối lại lợi ích nhằm khắc phục tình trạng bất bình đẳngvề kinh tế. Tuy vậy, họ không nhấn mạnh vào vấn đề sắc tộc hoặc không chống nhập cư một cách quyết liệt. Nhóm này bao gồm phong trào Kircherismo ở Áchentina... cũng như các đảng chính trị Podemos của Tây Ban Nha và Syriza của Hy Lạp.

Ở Bắc Âu, các nhà dân túy theo lập trường thiên về cánh hữu, nhấn mạnh yếu tô sắc tộc và phản đốỉ người nhập cư. Họ muốn bảo vệ các nhà nước phúc lợi truyền thống nhưng không coi trọng việc mở rộng nhanh chóng các dịch vụ hoặc trợ cấp xã hội. Các nhóm trong tập hợp này bao gồm phong trào ủng hộ Brexit, Mặt trận Quốc gia ỏ Pháp, Đảng Tự do ở Hà Lan, Đảng Nhân dân của Đan Mạch.